فروش متقابل و فروش افزایشی چیست؟
فروش افزایشی (Upselling، آپ سل) یعنی همان نیازی را که مشتری برایش آمده، با نسخهی بزرگتر، کاملتر یا باکیفیتتر جواب بدهید: دستگاه با ظرفیتِ بالاتر، قراردادِ یکساله بهجای سهماهه، یا بستهای که خدماتِ بیشتری دارد. فروش متقابل (Cross-selling، کراس سل) یعنی کالا یا خدمتِ دیگری پیشنهاد کنید که کنارِ خریدِ او معنا دارد: مصرفیِ همان دستگاه، قطعهی یدکی، آموزشِ اپراتور یا قراردادِ سرویسِ دورهای. به فروش متقابل «فروش مکمل» هم میگویند.
فرقشان در جهتِ پیشنهاد است. آپ سل سبد را «عمیقتر» میکند و کراس سل «پهنتر». یک مثال از فروشِ صنعتی:
| مشتری میخواهد | فروش افزایشی | فروش متقابل |
|---|---|---|
| یک پمپِ آب برای خطِ تولید | مدلِ پرظرفیتتر که توسعهی خط را هم جواب دهد | کیتِ آببند، تابلوی کنترل و سرویسِ ششماهه |
| اشتراکِ نرمافزار برای ۵ کاربر | اشتراکِ سالانه بهجای ماهانه | جلسهی آموزشِ تیم و انتقالِ اطلاعاتِ قدیمی |
| یک محموله کاغذِ چاپ | گرماژ یا کیفیتِ بالاتر برای کارهای حساس | جوهر و لوازمِ صحافی |
هر دو یک شرط دارند: پیشنهاد باید ارزشی را که مشتری میگیرد بیشتر کند. پیشنهادی که فقط مبلغِ فاکتور را بالا میبرد و مشکلی از مشتری حل نمیکند، در کوتاهمدت فروش است و در بلندمدت ریزشِ مشتری. این همان اصلِ مشتریمداری است، فقط این بار سرِ میزِ فروش.
چرا مشتری فعلی، و چه وقت این کار ضرر میدهد
فروش به مشتری فعلی چند مزیتِ روشن دارد. لازم نیست اعتماد را از صفر بسازید، تصمیمگیرندهها و مسیرِ خرید را میشناسید، و مهمتر از همه داده دارید: میدانید چه خریده، چند وقت یک بار و با چه مبلغی. در فروش B2B که هر خریدِ تازه چند تصمیمگیرنده و چرخهای طولانی دارد، همین شناخت تفاوتِ بزرگی است.
ولی کراس سل همیشه سود نمیدهد. دنیش شاه و وی. کومار در مقالهای در هاروارد بیزینس ریویو (دسامبر ۲۰۱۲) نوشتهاند که به گفتهی پژوهششان برای گروهی از مشتریان، فروختنِ کالاهای بیشتر زیانده است: مشتریهایی که خدمات و پشتیبانیِ زیاد میخواهند، یا مشتریهایی که میخرند و بعد پس میدهند. با فروشِ بیشتر به اینها، همان رفتارِ پرهزینه به کالاهای بیشتری کشیده میشود. توصیهی عملیِ آنها این است که سیاستِ یکسان برای همه نگذارید و هدف را «فروشِ سودآور» تعریف کنید، نه «تعدادِ کالاهای فروختهشده».
پس پیش از کمپینِ کراس سل، دو گروه را جدا کنید: مشتریانی که مطالبهی معوق یا سابقهی برگشتِ زیاد دارند، و مشتریانی که هزینهی پشتیبانیشان از سودشان بیشتر است. برای اینها اول مشکلِ فعلی حل شود. دستهبندیِ مشتریان را در بخشبندی مشتریان و اعتبارِ مشتریِ نسیه را در اعتبارسنجی مشتری مفصل گفتهایم.
کِی پیشنهاد بدهیم و کِی نه
زمانبندی نیمی از موفقیتِ پیشنهاد است. مشتری وقتی پیشنهاد را میپذیرد که از خریدِ قبلی راضی است و نیازِ تازه برایش واقعی است. این لحظهها معمولاً مناسباند:
- بعد از تحویل و راهاندازیِ موفق: وقتی مشتری اولین نتیجه را دیده. تماسِ پیگیریِ پس از فروش بهترین بهانه است؛ اول بپرسید کار چطور پیش رفته، بعد پیشنهاد بدهید. جزئیاتش در خدمات پس از فروش آمده است.
- نزدیکِ موعدِ خریدِ دوباره: اگر مشتری معمولاً هر ۴۵ روز سفارش میدهد، چند روز پیش از آن تماس بگیرید و همراهِ سفارشِ همیشگی، کالای مکمل را هم مطرح کنید.
- هنگامِ تمدیدِ قرارداد: فرصتِ طبیعیِ آپ سل است؛ مشتری بههرحال دربارهی ادامه تصمیم میگیرد.
- وقتی خودِ مشتری از تغییر حرف میزند: خطِ تازه، شعبهی تازه، پروژهی تازه یا استخدامِ نیرو. این جملهها را در گزارشِ تماس بنویسید تا گم نشوند.
- بعد از نظرسنجیِ مثبت: مشتریای که در NPS نمرهی بالا داده، آمادهی شنیدنِ پیشنهاد است.
و این لحظهها وقتِ پیشنهاد نیستند:
- وسطِ یک شکایتِ حلنشده؛ اول مشکل را ببندید (مدیریت شکایت مشتری).
- وقتی مطالبهی معوق دارد؛ پیشنهادِ تازه مطالبه را بزرگتر میکند.
- پیش از تحویلِ سفارشِ فعلی؛ مشتری هنوز چیزی ندیده که اعتمادش بیشتر شود.
- در اولین دقیقهی تماسی که مشتری برای کارِ دیگری گرفته.
خواندنِ سابقهی خرید
پیشنهادِ خوب از فاکتورهای قبلیِ همان مشتری درمیآید، نه از فهرستِ کالاهایی که این ماه باید فروخته شوند. از سابقهی هر مشتری سه سؤال بپرسید:
- چه میخرد و چه نمیخرد؟ اگر مشتری دستگاه را از شما میخرد ولی مصرفیاش را نه، یا جای دیگری میخرد یا اصلاً نمیداند شما هم دارید. این جای خالیِ سبد، موضوعِ کراس سل است.
- فاصلهی معمولِ خریدش چقدر است؟ میانگینِ روزهای بینِ دو خریدِ پشتِسرِهم را حساب کنید. این عدد موعدِ تماسِ بعدی را میگوید.
- از عادتش دیرتر شده؟ اگر خیلی بیشتر از فاصلهی معمول گذشته، شاید رقیب سفارش را برده یا نیازش عوض شده. اینجا اول بپرسید چه شده، بعد پیشنهاد بدهید.
یک نمونهی ساختگی از سابقهی یک شرکتِ مشتری:
| نشانه | مقدار (فرضی) | برداشت |
|---|---|---|
| گروههای کالای خریدهشده | پمپ و تابلوی کنترل | آببند و سرویسِ دورهای را هرگز نخریده |
| فاصلهی معمولِ خرید | ۴۵ روز | موعدِ تماسِ بعدی معلوم است |
| آخرین خرید | ۱۰۰ روز پیش | بیش از دو برابرِ عادت (۲ × ۴۵ = ۹۰)؛ اول علت را بپرسید |
مشتریای که دیر کرده، اگر پیگیری نشود، کمکم به ریزش میرسد؛ نشانهها و راهِ برگرداندنش در ریزش مشتری آمده است. برای اینکه این عددها همیشه درست باشند، باید هر فروش با فاکتور یا دستِکم پیشفاکتور ثبت شود و هر تماس هم در پروندهی مشتری بنشیند.
پیداکردنِ کالاهای مرتبط با تحلیلِ سبدِ خرید
فهرستِ کالاهای مرتبط دو منبع دارد. منبعِ اول دانشِ فنی است: کارشناسِ فنی یا تولید میداند هر کالا چه مصرفی، قطعهی یدکی یا خدمتی لازم دارد. این فهرست را یک بار برای کالاهای اصلی بنویسید و در اختیارِ همهی کارشناسان بگذارید. منبعِ دوم دادهی فاکتورها است: کدام کالاها در عمل با هم خریده میشوند.
روشِ شناختهشدهی این کار «قواعدِ وابستگی» (Association rules) است که آگراوال و همکاران در سال ۱۹۹۳ برای دادهی فروشگاهها رایج کردند. برای قاعدهی «هر کس الف بخرد، ب هم میخرد» سه عدد حساب میشود:
- پشتیبان (Support): چند درصد از همهی فاکتورها هم الف دارند و هم ب.
- اطمینان (Confidence): از فاکتورهایی که الف دارند، چند درصد ب هم دارند. یعنی پشتیبانِ الف و ب تقسیم بر پشتیبانِ الف.
- Lift: پشتیبانِ الف و ب تقسیم بر (پشتیبانِ الف × پشتیبانِ ب). عددِ ۱ یعنی همراهیِ این دو تصادفی است، بیشتر از ۱ یعنی واقعاً با هم خریده میشوند و کمتر از ۱ یعنی بیشتر جایگزینِ هماند.
یک مثالِ ساختگی از ۴۰۰ فاکتورِ یک سال:
| شمارش | تعداد | محاسبه |
|---|---|---|
| فاکتورهایی که پمپ دارند | ۱۲۰ | پشتیبانِ پمپ = ۱۲۰ ÷ ۴۰۰ = ۳۰٪ |
| فاکتورهایی که کیتِ آببند دارند | ۱۰۰ | پشتیبانِ کیت = ۱۰۰ ÷ ۴۰۰ = ۲۵٪ |
| فاکتورهایی که هر دو را دارند | ۶۰ | پشتیبان = ۶۰ ÷ ۴۰۰ = ۱۵٪ |
| اطمینانِ «پمپ ← کیت» | — | ۶۰ ÷ ۱۲۰ = ۵۰٪ |
| Lift | — | ۰٫۱۵ ÷ (۰٫۳۰ × ۰٫۲۵) = ۲ |
برداشت: نیمی از خریدارانِ پمپ کیت را هم گرفتهاند و این همراهی دو برابرِ حدِ تصادف است. پس پیشنهادِ کیت به نیمِ دیگرِ خریدارانِ پمپ پیشنهادی منطقی است. نکتهی مهم: در فروشِ سازمانی تعدادِ فاکتورها کم است و چند فاکتورِ استثنایی عددها را جابهجا میکند. پس قاعدهای را که روی تعدادِ خیلی کمی فاکتور ساخته شده، فقط کنارِ دانشِ فنی جدی بگیرید.
پیشنهاد را چطور مطرح کنیم
پیشنهاد باید از مشکلِ مشتری شروع شود، نه از کالا. یک ساختارِ سادهی چهارمرحلهای:
- یادآوریِ خریدِ قبلی و پرسیدنِ نتیجه: «پمپی که اردیبهشت تحویل دادیم چطور کار میکند؟»
- اشاره به نیازِ واقعی: «بیشترِ مشتریانی که این مدل را دارند، بعد از چند ماه آببند عوض میکنند.»
- یک پیشنهادِ مشخص، نه فهرست: یک کالا یا یک بسته، با اینکه چه مشکلی را حل میکند.
- قدمِ بعدیِ روشن: «پیشفاکتورش را امروز برایتان بفرستم؟»
در فروشِ B2B معمولاً کسی که پیشنهادِ آپ سل را تأیید میکند همان کسی نیست که با شما در تماس است. اگر پیشنهاد مبلغ یا دامنهی خرید را عوض میکند، آن را مکتوب بفرستید، با سود و هزینهای که مدیرِ او باید ببیند. نوشتنِ چنین پیشنهادی در پیشنهاد فروش (پروپوزال) و روبهروشدن با «فعلاً بودجه نداریم» در پاسخ به اعتراضات مشتری آمده است. اگر مذاکره سرِ تخفیفِ بسته است، مذاکره فروش را ببینید. برای پیشنهاد در تماسِ تلفنی هم فروش تلفنی نکتههای کاربردی دارد.
نتیجهی هر پیشنهاد را، حتی «نه»، ثبت کنید و تاریخِ پیگیریِ بعدی بگذارید. «نه» ی امروز با دلیلِ ثبتشده، پیشنهادِ بهترِ سه ماهِ بعد است.
سنجشِ نتیجه
برای اینکه بدانید فروش متقابل و فروش افزایشی واقعاً کار میکند، چند عددِ ساده را هر ماه نگاه کنید:
- میانگینِ مبلغِ هر فاکتور برای مشتریانِ فعلی، جدا از مشتریانِ تازه.
- تعدادِ گروههای کالا در هر مشتری: چند درصد از مشتریان بیش از یک گروه کالا از شما میخرند.
- نرخِ همراهی (Attach rate): از فاکتورهای کالای اصلی، چند درصد مکمل هم دارند؛ همان «اطمینان» ی بخشِ قبل.
- نرخِ پذیرشِ پیشنهاد: از پیشنهادهای ثبتشده، چند تا به فاکتور رسیده.
- سودِ ناخالص، نه فقط مبلغِ فروش؛ همان هشدارِ بخشِ «چرا».
اینها را کنارِ بقیهی شاخصهای تیم بگذارید؛ فهرستِ کامل در KPI فروش و شکلِ گزارشِ ماهانه در گزارش فروش آمده است.
اشتباههای رایج
- پیشنهادِ یکسان برای همه: پیامکِ «کالای ماه» به کلِ فهرست، بیتوجه به اینکه چه کسی آن را دارد.
- چند پیشنهاد در یک تماس: مشتری بینِ پنج گزینه هیچکدام را انتخاب نمیکند.
- آپ سلِ بیش از نیاز: دستگاهِ بزرگتری که مشتری از آن استفاده نمیکند، خریدِ بعدی را از بین میبرد.
- پاداش برای تعدادِ کالا: اگر پورسانت فقط به تعدادِ اقلام بسته باشد، کارشناس به مشتریِ زیانده هم میفروشد. پورسانت را به سود یا دستکم وصول گره بزنید.
- ثبتنکردنِ «نه»: کارشناسِ بعدی همان پیشنهادِ ردشده را دوباره میدهد.
روشهای دیگرِ فروش، از فروشِ مشاورهای تا بستنِ فروش، در تکنیکهای فروش کنارِ هم آمدهاند؛ فروش مشاورهای پایهی همین نگاهِ «اول نیاز، بعد کالا» است.
فروش به مشتری فعلی در ملل CRM
ملل CRM ابزاری برای پیشنهادِ خودکار ندارد، ولی دادهای را که برای پیشنهادِ دستی لازم است یکجا نشان میدهد:
- سابقهی خرید پیش از تماس: در صفحهی مکالماتِ هر مشتری، دکمههای «پیشفاکتورها» و «فاکتورها» اسنادِ سازمانِ آن شخص را باز میکنند؛ هر کارت مبلغ، تاریخ، وضعیت و تا ۵ قلمِ اول را دارد. هر دکمه فقط وقتی دیده میشود که اجازهی دیدنِ همان نوع سند را داشته باشید و سازمان دستِکم یک سند از آن نوع داشته باشد. هر فهرست سه سندِ تازه را نشان میدهد و بقیه با دکمهی «نمایشِ همه (N)» میآیند.
- پیشفاکتور از همان صفحه: دکمهی «صدور پیشفاکتور» فرمِ پیشفاکتورِ فروش را با «طرف حساب (سازمان)» و «رابطِ اصلی» پرشده باز میکند؛ پرشدن فقط وقتی است که مشتری مالِ شماست یا مدیرِ شرکت هستید. مراحلش در راهنمای پیشفاکتور تا فاکتور آمده است.
- مشتریانی که از عادتشان دیر کردهاند: گزارشِ «مشتریان کلیدی خاموش» (در «گزارشهای مدیریتی»، برای مدیر یا کسی که اجازهی دیدنِ فاکتورها را دارد) پرخریدترین سازمانهایی را نشان میدهد که مدتی چیزی نخریدهاند، با ستونِ «فاصلهی معمول» و نشانِ «دیرتر از عادت» وقتی بیش از دو برابرِ آن گذشته باشد. پیشفاکتور در این گزارش خرید حساب نمیشود.
- پیگیریِ بعدی: در ثبتِ مکالمه، «پیگیری بعدی — تاریخ» و ساعتش موعدِ تماسِ بعدی را نگه میدارد (راهنمای ثبت مکالمه و پیگیری).
- گروهِ گیرنده: «فیلتر پیشرفته» ی فهرستِ مشتریان (گروه سازمان، استان، سمت و …) و دکمهی «ارسال پیامک به این فهرست» برای پیشنهاد به یک گروهِ مشخص (پیامک گروهی).
گزارشِ «فروش کالا به تفکیک شرکت» هم هست، ولی زیرِ «بخش حسابداری» است که در منو نشانِ «بهزودی» دارد. و اینها امروز ساخته نشدهاند: پیشنهادِ خودکارِ کالای مرتبط، گزارشِ تحلیلِ سبدِ خرید (پشتیبان، اطمینان و lift)، و فیلترِ مشتریان بر اساسِ کالایی که خریدهاند. محاسبهی بخشِ «کالاهای مرتبط» را باید فعلاً جدا انجام دهید.
پرسشهای متداول دربارهی فروش متقابل و فروش افزایشی
فرق فروش متقابل و فروش افزایشی چیست؟
فروش افزایشی (آپ سل) یعنی همان نیازِ مشتری را با نسخهی بزرگتر، کاملتر یا باکیفیتتر جواب بدهید. فروش متقابل (کراس سل) یعنی کالا یا خدمتِ دیگری پیشنهاد کنید که کنارِ خریدِ او معنا دارد، مثل لوازمِ مصرفی یا قراردادِ سرویس.
بهترین زمان پیشنهاد فروش متقابل به مشتری کی است؟
وقتی مشتری ارزشِ خریدِ قبلی را دیده: بعد از تحویل و راهاندازیِ موفق، نزدیکِ موعدِ خریدِ دوباره، هنگامِ تمدیدِ قرارداد، یا وقتی خودش از نیازِ تازه حرف میزند. وسطِ یک شکایتِ حلنشده یا مطالبهی معوق وقتش نیست.
از سابقه خرید مشتری چطور برای پیشنهاد استفاده کنیم؟
سه چیز را از فاکتورهای قبلی دربیاورید: چه گروههایی از کالا را میخرد و چه چیزی را نمیخرد، فاصلهی معمولِ بینِ دو خریدش چند روز است، و آیا اخیراً از عادتش دیرتر شده. پیشنهاد باید جای خالیِ سبدِ همان مشتری را پر کند.
کالاهای مرتبط را چطور پیدا کنیم؟
اول با تیمِ فنی فهرستِ مکملها و مصرفیهای هر کالا را بنویسید. بعد فاکتورها را بشمارید: از فاکتورهایی که کالای الف دارند، چند درصد کالای ب هم دارند (اطمینان)، و آیا این همراهی بیشتر از حدِ تصادف است (lift بیشتر از یک).
ملل CRM کالای مرتبط را خودکار پیشنهاد میدهد؟
نه. پیشنهادِ خودکارِ کالای مرتبط و گزارشِ تحلیلِ سبدِ خرید در ملل CRM ساخته نشده است. کارشناس پیشفاکتورها و فاکتورهای اخیرِ سازمان را در صفحهی مکالماتِ همان مشتری میبیند و گزارشِ «مشتریان کلیدی خاموش» مشتریانِ پرخریدی را که از عادتشان دیرتر شدهاند نشان میدهد.
منابع
- Denish Shah و V. Kumar، «The Dark Side of Cross-Selling»، هاروارد بیزینس ریویو، دسامبر ۲۰۱۲
- Cross-selling — ویکیپدیا
- Upselling — ویکیپدیا
- Association rule learning (پشتیبان، اطمینان و lift) — ویکیپدیا
- Agrawal، Imieliński و Swami، «Mining association rules between sets of items in large databases»، ۱۹۹۳