خدمات پس از فروش چیست و چه چیزهایی را در بر میگیرد؟
خدمات پس از فروش مجموعهی کارهایی است که فروشنده بعد از امضای قرارداد یا صدورِ فاکتور برای مشتری انجام میدهد تا مشتری از خریدش همان نتیجهای را بگیرد که هنگامِ خرید انتظارش را داشت. تعریف ساده است، ولی در عمل بیشترِ شرکتها فقط یک تکه از آن را میبینند: «اگر خراب شد، زنگ بزنید». فهرستِ کاملتر معمولاً اینهاست:
- تحویل و راهاندازی: رساندنِ کالا، نصب، تنظیم یا شروعِ خدمت؛ همراه با صورتجلسهای که نشان دهد چه چیزی و در چه وضعی تحویل شد.
- آموزش: یاد دادنِ درستِ کار با محصول به کسانی که هر روز با آن کار میکنند، نه فقط به کسی که خرید را امضا کرد.
- پاسخ به سؤال و رفعِ اشکال: یک راهِ مشخص برای تماس، یک مسئول و زمانی که مشتری میداند تا آن موقع جواب میگیرد.
- گارانتی و تعمیر: اگر کالا گارانتی دارد، شرطها و مدتش روشن باشد و ثبتِ خرابی از همان روزِ اول سابقه داشته باشد.
- سرویس دورهای: بازدید، کالیبراسیون، شارژ، تعویضِ قطعهی مصرفی یا هر کاری که در فاصلههای ثابت باید تکرار شود.
- رسیدگی به شکایت: راهی که نارضایتی را زود بشنود و تا بستهشدن دنبال کند.
- مرورِ دورهای همکاری: نشستی کوتاه، مثلاً فصلی، که در آن با مشتری بررسی میکنید محصول چه نتیجهای داده و نیازِ بعدی چیست.
همهی کسبوکارها همهی این بندها را لازم ندارند. فروشندهی مواد اولیه شاید سرویس دورهای نداشته باشد ولی تحویلِ بهموقع و پاسخ به شکایتِ کیفیت برایش حیاتی است؛ فروشندهی دستگاهِ صنعتی همه را لازم دارد. کارِ اول این است که فهرستِ خودتان را بنویسید و برای هر بند یک مسئول تعیین کنید.
خدمات پس از فروش B2B چه فرقی دارد؟
در فروش به مصرفکننده، یک نفر میخرد و همان یک نفر استفاده میکند. در خدمات پس از فروش B2B تصویر شلوغتر است و سه تفاوت، برنامه را عوض میکند:
- چند نقش، چند انتظار. مدیرِ خرید قیمت و تحویلِ بهموقع را میبیند، کاربرِ روزانه سهولتِ کار را، مدیرِ مالی صورتحساب و تسویه را، و مدیرِ ارشد نتیجهی نهایی را. پیگیریای که فقط با یک نفر انجام شود، نیمی از تصویر را از دست میدهد. چرا باید با چند نقش در سازمانِ مشتری حرف زد، در فروش B2B توضیح دادهایم.
- تعهدِ مکتوب. قرارداد یا پیشفاکتور معمولاً زمانِ تحویل، مدتِ گارانتی و گاهی سطحِ خدمت (مثلاً «پاسخ تا یک روزِ کاری») را مینویسد. هر قولی که مکتوب شده باید با تاریخ و مسئول در جایی ثبت شود، وگرنه همان میشود که مشتری بعداً یادتان میآورد. شرطهایی که از همان ابتدا در پیشفاکتور مینویسید، پایهی همین تعهدهاست.
- خریدِ بعدی به همین دوره بستگی دارد. در بسیاری از معاملههای سازمانی، سفارشِ بعدی، تمدید یا معرفی به واحدِ دیگرِ همان شرکت از دلِ همین دوره بیرون میآید. راههای فروشِ دوباره به مشتریِ فعلی را در فروش متقابل و افزایشی ببینید.
تقویمِ نمونهی خدمات بعد از تحویل
پیگیری بعد از فروش وقتی کار میکند که از قبل زمانبندی شده باشد، نه اینکه به حافظهی کارشناس سپرده شود. جدولِ زیر یک نمونه برای فروشِ یک دستگاه یا خدمتِ سازمانی است. روزها مثالاند؛ آنها را بر اساسِ زمانی بچینید که مشتریِ شما واقعاً شروع به استفاده میکند.
| زمان | کار | با چه کسی | هدف |
|---|---|---|---|
| روزِ تحویل | صورتجلسهی تحویل و شمارهی تماسِ مسئولِ پشتیبانی | تحویلگیرنده | روشنشدنِ اینکه چه چیزی تحویل شد و از این به بعد با چه کسی تماس بگیرند |
| چند روز بعد | تماسِ کوتاه: «راه افتاد؟» | کاربرِ روزانه | گرفتنِ اشکالهای اولیه پیش از آنکه به نارضایتی تبدیل شوند |
| بعد از اولین استفادهی جدی | جلسهی آموزشِ تکمیلی یا پاسخ به سؤالها | کاربران | استفادهی درست، نه فقط استفاده |
| پایانِ ماهِ اول | پرسیدنِ رضایت و یک پرسشِ باز | تصمیمگیرنده | شنیدنِ نظرِ کسی که خریدِ بعدی را امضا میکند |
| هر فصل | مرورِ همکاری: چه شد، چه مانده، نیازِ بعدی | تصمیمگیرنده و کاربرِ اصلی | پیدا کردنِ فرصتِ تمدید یا خریدِ تازه |
| پیش از پایانِ گارانتی یا قرارداد | یادآوری و پیشنهادِ تمدید | مدیرِ خرید | نگذاشتنِ مشتری در خلأ |
برای هر ردیف سه چیز را از پیش مشخص کنید: چه کسی تماس میگیرد، چه میپرسد و جواب کجا ثبت میشود. متنهای آماده برای تماس و پیامک را در متن پیگیری مشتری آوردهایم، و اینکه دقیقاً چه بپرسید و جواب را چطور ثبت کنید در سنجش رضایت مشتری. اگر مشتری در یکی از این تماسها اعتراض یا تردیدی مطرح کرد، روشِ برخورد همان است که در پاسخ به اعتراضات مشتری گفتهایم: اول شنیدن، بعد پاسخ.
سرویس دورهای بعد از تحویل
سرویس دورهای هر کاری است که باید در فاصلههای ثابت تکرار شود: بازدیدِ ماهانه، تعویضِ فیلترِ ششماهه، کالیبراسیونِ سالانه یا حتی تماسِ فصلیِ مرورِ همکاری. مشکلش این نیست که کسی بلد نیست انجامش دهد؛ مشکل این است که با گذشتِ زمان از یاد میرود. چهار قدم جلوی این را میگیرد:
- فهرستِ کارهای دورهای هر مشتری را بنویسید: چه کاری، با چه فاصلهای، از چه تاریخی.
- برای هر کار یک چکلیستِ کوتاه بسازید تا دو تکنسینِ مختلف یک کار را یکسان انجام دهند، و نتیجهی هر بازدید با تاریخ ثبت شود.
- یادآور را خودکار کنید: نوبتِ بعدی باید بعد از هر انجام خودش جلو برود، نه اینکه کسی دوباره آن را در تقویم بنویسد.
- عقبافتادگی را به مدیر نشان دهید: سرویسی که سرِ وقتش انجام نشده باید جایی دیده شود، پیش از آنکه مشتری زنگ بزند.
یک مثالِ ساختگی: شرکتی به چهار مشتری دستگاه فروخته و هرکدام بازدیدِ ماهانه دارد. اگر سرویسها روی کاغذ باشند، کافی است یک ماه شلوغ شود تا یکی جا بماند؛ اگر هر بازدید یک کارِ دورهای با ساعت و مسئول باشد، جاماندن فوراً دیده میشود. جزئیاتِ اعزامِ تکنسین و فاکتورِ خدمت را برای شرکتهای نصب و تعمیر در CRM شرکت خدماتی و نصب نوشتهایم.
وقتی مشتری شکایت دارد
شکایت بخشی از خدمات پس از فروش است، نه نشانهی شکستِ آن. چیزی که فرق میگذارد سرعت و پیگیری است: شکایت باید ثبت شود، به یک مسئول برسد، مهلت داشته باشد و تا وقتی مشتری نگفته «حل شد» باز بماند. استانداردِ بینالمللیِ ISO 10002:2018 هم رسیدگی به شکایت را فرایندی از برنامهریزی تا بهبود میبیند، نه یک پاسخِ تکی. گامهای عملیِ این کار، از ثبت تا بستن، را در مدیریت شکایت مشتری آوردهایم.
سنجش خدمات پس از فروش
چیزی که اندازه گرفته نشود، کمکم کنار گذاشته میشود. لازم نیست ده شاخص داشته باشید؛ چهار پنج شاخصِ ساده که هر ماه نگاه شوند کافی است:
- NPS (شاخصِ خالصِ مروجان): از مشتری میپرسید با چه احتمالی شما را به یک دوست یا همکار پیشنهاد میکند، روی مقیاسِ ۰ تا ۱۰. پاسخِ ۹ و ۱۰ «مروج»، ۷ و ۸ «منفعل» و ۰ تا ۶ «منتقد» است، و NPS برابر است با درصدِ مروجها منهای درصدِ منتقدها. این شاخص را فردریک رایکهلد در سالِ ۲۰۰۳ در هاروارد بیزینس ریویو معرفی کرد. شرح کامل در NPS چیست آمده است.
- CSAT و CES: رضایت از یک تعاملِ مشخص و میزانِ دشواریِ حلِ مشکل برای مشتری؛ فرقشان با NPS در CSAT و CES است.
- درصدِ سرویسهای بهموقع: سرویسهایی که در موعد انجام شدهاند تقسیم بر کلِ سرویسهای موعددار.
- زمانِ اولین پاسخ: فاصلهی ثبتِ درخواست یا شکایت تا اولین تماسِ مسئول.
- نرخِ خریدِ دوباره: چند درصد از مشتریانِ یک دوره، در دورهی بعد دوباره خریدهاند. روی دیگرِ این سکه نرخِ ریزش است که در ریزش مشتری توضیح دادهایم.
عددِ تنها کمی میگوید؛ روندِ ماهبهماه و دلیلِ پشتِ هر پاسخِ منفی مهمتر است. پس کنارِ هر نمره یک پرسشِ باز بگذارید («دلیلِ اصلیِ این نمره چیست؟»). نمونهی پرسشها را در پرسشنامه رضایت مشتری ببینید و برای اینکه این شاخصها کنارِ شاخصهای فروش در یک گزارش بنشینند، شاخصهای کلیدی فروش را بخوانید.
اشتباههای رایج
- واگذاریِ کامل به واحدِ فنی. کارشناسِ فروش بعد از فاکتور ناپدید میشود و مشتری حس میکند فقط تا امضا مهم بوده است.
- پیگیری فقط وقتِ مشکل. اگر تنها تماسِ شما بعد از شکایت باشد، هر تماس برای مشتری یادآورِ یک خاطرهی بد است.
- قولِ شفاهی. «هفتهی بعد سر میزنیم» اگر جایی با تاریخ ثبت نشود، عملاً قول داده نشده است.
- سنجش بیاقدام. پرسیدنِ رضایت و هیچ کاری نکردن با جوابِ منفی، از نپرسیدن بدتر است.
- یک نفر برای کلِ سازمانِ مشتری. وقتی همان یک نفر از آن شرکت برود، کلِ رابطه با او میرود.
خدمات پس از فروش آخرین مرحلهی فروش نیست؛ حلقهای است که به فروشِ بعدی وصل میشود. اگر میخواهید این حلقه را کنارِ بقیهی مهارتهای فروش ببینید، از تکنیکهای فروش شروع کنید.
خدمات پس از فروش در ملل CRM
هر چیزی که تا اینجا گفتیم با یک دفترِ منظم هم شدنی است. در ملل CRM این بخشها امروز وجود دارند؛ نامهای داخلِ «» همان چیزی است که در نرمافزار میبینید:
- پیگیریِ خودکارِ رضایت: بعد از فاکتورِ فروش، برای کارشناسِ اصلیِ مشتری یک پیگیریِ «بررسی خودکار رضایت مشتری» (موضوع: «بررسی رضایت مشتری») ساخته میشود (نوارِ پاسخ را فقط ادمین یا کارشناسِ همان مشتری با «اجازهی ویرایش» مشتریان میبیند)؛ تعدادِ روزش را ادمین در «تنظیمات» با «تعداد روز پیگیریِ خودکار رضایتسنجی بعد از فاکتور فروش» تعیین میکند (پیشفرض ۷ روز). جواب با «راضی بود» یا «راضی نبود»، دلیل در «چرا؟ (اجباری)» و دکمهی «ثبت پاسخ» ثبت میشود و با «راضی نبود» چند روز بعد پیگیریِ رضایتِ تازه برای همان فاکتور ساخته میشود.
- سرویس دورهای: در فرمِ وظیفه تیکِ «نیاز به زمانبندی دوره ای» را میزنید و دورهی روزانه، هفتگی، ماهیانه یا سالیانه را انتخاب میکنید. گزارشِ هر نوبت با «انجام وظایف دوره ای» ثبت میشود و «تاریخ بعدی» یک دوره جلو میرود. کاری که «زمان اجرا» نداشته باشد زنگ نمیزند، و این وظیفه به پروندهی مشتری وصل نیست؛ نامِ مشتری را در موضوعِ کار بنویسید.
- مشتریِ فراموششده: اگر برای مشتریای که کارشناسِ فروش دارد چند ماه هیچ مکالمهای ثبت نشود، در «هشدارهای عدم پیگیری مشتری» به ادمین خبر داده میشود؛ تعدادِ ماه را خودتان در «تنظیمات» تعیین میکنید.
و اینها ساخته نشدهاند: ثبتِ گارانتی، قراردادِ سرویس با تاریخِ پایان و تمدید، ثبتِ شکایت با شمارهی پیگیری، نظرسنجیِ NPS با ثبتِ خودکارِ پاسخ، و تیکت برای مشتریانِ شما (تیکتِ داخلِ نرمافزار فقط برای پشتیبانیِ خودِ ملل CRM است). اگر هستهی کارتان تعمیرِ زیرِ گارانتی یا قراردادهای نگهداری است، پیش از تصمیم این را بدانید.
پرسشهای متداول دربارهی خدمات پس از فروش
خدمات پس از فروش شامل چه چیزهایی است؟
هر کاری که بعد از امضای قرارداد یا صدور فاکتور برای مشتری انجام میدهید تا محصول واقعاً به کارش بیاید: تحویل و راهاندازی، آموزش، پاسخ به سؤال و رفع اشکال، گارانتی و تعمیر، سرویس دورهای، رسیدگی به شکایت و مرور دورهای همکاری.
خدمات پس از فروش B2B با فروش به مصرفکننده چه فرقی دارد؟
در B2B چند نفر در سازمان مشتری با محصول سروکار دارند، معمولاً قرارداد و سطح خدمت مکتوب هست و خرید بعدی به تجربهی همین دوره بستگی دارد. پس برنامه باید برای هر نقش جدا باشد و تعهدها با تاریخ و مسئول ثبت شوند.
پیگیری بعد از فروش را چند روز بعد از تحویل شروع کنیم؟
عدد ثابتی برای همه وجود ندارد. یک الگوی رایج تماس کوتاه در همان روزهای اول برای اطمینان از راهافتادن، یک تماس بعد از اولین استفادهی جدی و یک مرور در پایان ماه اول است. روزها را بر اساس زمانی بگذارید که مشتری واقعاً محصول را به کار میگیرد.
NPS چطور حساب میشود؟
از مشتری میپرسید با چه احتمالی ما را به دوست یا همکار پیشنهاد میکند، روی مقیاس ۰ تا ۱۰. پاسخ ۹ و ۱۰ مروج، ۷ و ۸ منفعل و ۰ تا ۶ منتقد است. NPS برابر است با درصد مروجها منهای درصد منتقدها.
ملل CRM گارانتی و قرارداد سرویس را مدیریت میکند؟
نه. ثبت گارانتی و قرارداد سرویس با تاریخ پایان در ملل CRM ساخته نشده است. کار تکراری را میشود با وظیفهی دورهای یادآوری کرد و رضایت بعد از فاکتور فروش را با پیگیری خودکار پرسید.