NPS چیست؟ تعریف و ریشه
NPS کوتاهشدهی Net Promoter Score است و در فارسی «شاخص خالص ترویجکنندگان» یا «خالصِ مروجان» ترجمه میشود. عددی است بین منفی ۱۰۰ تا مثبت ۱۰۰ که از جوابِ مشتریان به یک پرسشِ واحد ساخته میشود:
این روش را فرد رایکهلد، از مشاورانِ شرکتِ بین، در مقالهای در هاروارد بیزینس ریویو در دسامبرِ ۲۰۰۳ معرفی کرد. حرفِ اصلیاش این بود که بهجای پرسشنامههای بلندی که کسی نتیجهشان را نمیخواند، یک پرسش بپرسید که به رفتارِ واقعی نزدیک باشد: کسی که حاضر است اعتبارِ خودش را پای معرفیِ شما بگذارد، معمولاً از شما راضی است.
فرقِ NPS با سنجشِ رضایت در همین است. پرسشِ رضایت میپرسد «از این تجربه راضی بودید؟» و جوابش به یک لحظهی مشخص وابسته است؛ NPS میپرسد «ما را معرفی میکنید؟» و بیشتر حالِ کلیِ رابطه را نشان میدهد. اگر دنبالِ سنجشِ یک تجربهی مشخص — مثلاً یک تحویل یا یک تماسِ پشتیبانی — هستید، شاخصهایی مثلِ CSAT و CES مناسبترند که در CSAT و CES توضیح داده شدهاند.
سه گروه: مروج، خنثی، منتقد
NPS نمرهها را مستقیم جمع نمیزند؛ اول پاسخدهندگان را در سه گروه میگذارد:
| نمره | گروه | معنیِ عملی |
|---|---|---|
| ۹ و ۱۰ | مروجان (Promoters) | به احتمالِ زیاد دوباره میخرند و شما را معرفی میکنند |
| ۷ و ۸ | خنثیها (Passives) | راضیاند ولی دلبسته نیستند؛ با پیشنهادِ بهتر میروند |
| ۰ تا ۶ | منتقدان (Detractors) | ناراضیاند و ممکن است پشتِ سرتان بد بگویند |
مرزها سختگیرانهاند و این عمدی است. ممکن است مشتری از سرِ تعارف ۷ یا ۸ بدهد و فکر کند نمرهی خوبی داده است؛ ولی در NPS این نمرهها نه مثبت حساب میشوند نه منفی. نمرهی ۶ هم، که در ذهنِ خیلیها «متوسط» است، در گروهِ منتقدان میافتد.
فرمول NPS
فرمول NPS یک تفریقِ ساده است:
سه نکته که بیشترِ خطاها از ندانستنشان میآید:
- مخرج همهی پاسخهاست. درصدها از کلِ پاسخدهندگان گرفته میشوند، از جمله خنثیها. خنثیها در صورت نمیآیند ولی با بزرگکردنِ مخرج، اثرِ هر دو گروهِ دیگر را کم میکنند.
- نتیجه درصد نیست. تفاضلِ دو درصد است و بی علامتِ ٪ نوشته میشود: «NPS برابر ۲۰»، نه «۲۰٪».
- منفی هم میشود. اگر همه منتقد باشند، NPS منفی ۱۰۰ است و اگر همه مروج، مثبت ۱۰۰. اگر منتقدان و مروجان برابر باشند، صفر.
محاسبه NPS با مثال
فرض کنید یک شرکتِ ساختگیِ پخشِ قطعاتِ صنعتی بعد از تحویلِ سفارشهای یک فصل، از ۲۰۰ مشتری پرسشِ NPS را پرسیده و جواب گرفته است. (این عددها برای آموزش ساخته شدهاند و از هیچ شرکتِ واقعی نیستند.)
| گروه | تعداد | سهم از کل |
|---|---|---|
| مروجان (۹ و ۱۰) | ۹۰ | ۹۰ ÷ ۲۰۰ = ۴۵٪ |
| خنثیها (۷ و ۸) | ۶۰ | ۶۰ ÷ ۲۰۰ = ۳۰٪ |
| منتقدان (۰ تا ۶) | ۵۰ | ۵۰ ÷ ۲۰۰ = ۲۵٪ |
| جمع | ۲۰۰ | ۱۰۰٪ |
NPS = ۴۵ − ۲۵ = ۲۰. یعنی بهازای هر صد پاسخدهنده، بیست مروج بیشتر از منتقد دارید.
مثالِ دوم: نمونهی کوچک. حالا شرکتی کوچکتر را فرض کنید که در یک ماه فقط ۲۰ پاسخ گرفته: ۹ مروج، ۶ خنثی و ۵ منتقد (جمع ۲۰). سهمها ۴۵٪، ۳۰٪ و ۲۵٪ است و NPS باز هم ۲۰ میشود. اما اگر فقط یک منتقد نظرش عوض شود و ۷ بدهد، گروهها ۹ و ۷ و ۴ میشوند: ۴۵٪ منهای ۲۰٪، یعنی NPS برابر ۲۵. یک نفر، پنج واحد. به همین دلیل در تیمهایی که ماهانه چند ده مشتری دارند، بالا و پایین شدنِ عدد از ماهی به ماهِ دیگر را نباید جدی گرفت؛ روندِ چند دوره و دلیلهایی که مشتریان گفتهاند مهمتر است.
اگر نمیخواهید این حساب را دستی انجام دهید، ماشینحسابِ NPS در اکسل را بردارید: نمرههای ۰ تا ۱۰ را وارد میکنید و گروهِ هر پاسخ، درصدِ هر گروه و خودِ NPS خودکار حساب میشود.
اشتباههای رایج در محاسبه و استفاده
۱. میانگین گرفتن بهجای فرمول. دو گروهِ ساختگیِ دهنفره را ببینید:
- گروهِ الف: هر ده نفر نمرهی ۸ دادهاند. میانگین ۸ است و همه خنثیاند، پس NPS برابر صفر.
- گروهِ ب: شش نفر ۱۰ و چهار نفر ۵ دادهاند. میانگین (۶۰ + ۲۰) ÷ ۱۰ = ۸ است؛ ولی ۶۰٪ مروج و ۴۰٪ منتقد دارد، پس NPS برابر ۲۰.
میانگینِ هر دو ۸ است، ولی وضعیتشان کاملاً فرق دارد: گروهِ ب چهار مشتریِ ناراضی دارد که باید همین هفته با آنها تماس گرفت، و گروهِ الف هیچ مروجی ندارد. میانگین این تفاوت را پنهان میکند.
۲. مقایسه با عددِ شرکتِ دیگر. NPS به صنعت، نوعِ مشتری، زمانِ پرسیدن و حتی طرزِ پرسیدن حساس است. عددی که از یک گزارشِ خارجی یا از زبانِ یک همکار شنیدهاید، معیارِ خوبی برای شرکتِ شما نیست. عدد را با دورههای قبلِ خودتان مقایسه کنید، با همان پرسش و همان روش.
۳. عوضکردنِ متنِ پرسش. «چقدر از ما راضی هستید؟» پرسشِ NPS نیست، و نمرهای که از آن به دست میآید را نمیشود NPS نامید. اگر پرسش را عوض کنید، با عددهای قبلی هم قابلِ مقایسه نیست.
۴. پرسیدن فقط از مشتریانِ خوب. اگر کارشناسِ فروش خودش انتخاب کند از چه کسی بپرسد، طبیعتاً سراغِ مشتریانِ خوشبرخورد میرود و عدد بیمعنی بالا میرود. از همهی مشتریانی بپرسید که در آن دوره شرطِ پرسیدن را داشتهاند — مثلاً همهی کسانی که سفارششان تحویل شده.
۵. گره زدنِ پاداش به عدد. وقتی پاداشِ فروشنده به NPS وابسته شود، او یاد میگیرد از مشتری خواهش کند «اگر میشود ده بدهید». عدد بالا میرود ولی دیگر چیزی نمیسنجد. برای سنجشِ عملکردِ فروشنده، شاخصهای رفتاری را از شاخصهای عملکرد فروش ببینید.
۶. نپرسیدنِ «چرا». نمره بدونِ دلیل فقط میگوید مشکلی هست، نه اینکه کجاست. همیشه یک پرسشِ دوم بگذارید: «مهمترین دلیلِ این نمره چیست؟»
کِی و از چه کسی بپرسیم
دو جورِ رایجِ پرسیدنِ NPS وجود دارد. در NPS رابطهای پرسش در فاصلههای ثابت — مثلاً هر شش ماه — از مشتریانِ فعال پرسیده میشود و حالِ کلیِ رابطه را نشان میدهد. در NPS تراکنشی پرسش بلافاصله بعد از یک رویداد پرسیده میشود: تحویلِ سفارش، نصب، یا بستهشدنِ یک درخواستِ پشتیبانی. هر دو مفیدند، ولی آنها را با هم قاطی نکنید و در یک نمودار نکشید.
چند قاعدهی عملی برای فروشِ B2B:
- بعد از تجربه، نه قبل از آن. از مشتریای که هنوز کالا را تحویل نگرفته، نپرسید. بهترین زمان معمولاً چند روز بعد از تحویل یا اولین استفاده است — وقتی تجربه تازه است ولی مشتری فرصتِ کار با محصول را داشته.
- در یک سازمان، از چند نفر. در خریدِ سازمانی، خریدار، کاربر و مدیر هرکدام تجربهی متفاوتی دارند. ممکن است خریدار از قیمت راضی باشد و کاربر از کیفیت ناراضی. اگر فقط از یک نفر بپرسید، نیمی از تصویر را دارید.
- کم و منظم. مشتریای که هر ماه پرسشنامه میگیرد، دیگر جواب نمیدهد. فاصله را ثابت نگه دارید تا دورهها با هم مقایسهپذیر باشند.
- کوتاه. پرسشِ NPS، یک پرسشِ «چرا»، و اگر لازم بود یک پرسشِ اختیاری. بیشتر از این، پرسشنامه است، نه NPS؛ طراحیِ پرسشنامهی کامل را در پرسشنامه رضایت مشتری ببینید؛ فایلِ ورد همان پرسشنامه هم آمادهی دانلود است.
- تلفنی یا نوشتاری، ولی یکسان. در تماسِ تلفنی ممکن است مشتری رودربایستی کند و نمرهی بالاتری بدهد. هر روشی انتخاب کردید، در همهی دورهها همان را نگه دارید.
زمانبندیِ تماسهای بعد از تحویل و متنِ نمونهی تماسِ رضایت در سنجش رضایت مشتری و پیگیری پس از فروش آمده است؛ اینجا تکرارش نمیکنیم.
بعد از نمره چه کنیم
NPS اگر فقط در گزارشِ ماهانه بنشیند، هیچ مشتریای را نگه نمیدارد. ارزشِ اصلیِ آن در کاری است که بعد از هر پاسخ انجام میشود. به این حلقه گاهی «بستنِ حلقه» میگویند:
- منتقدان: تماس ظرفِ مهلتی کوتاه و مشخص. هر نمرهی صفر تا ۶ باید به یک کار با یک مسئولِ مشخص تبدیل شود، نه یک یادداشت. اگر نارضایتی از برخوردِ خودِ کارشناس است، مسئول باید کسِ دیگری باشد. روندِ رسیدگی را در مدیریت شکایت مشتری دنبال کنید.
- خنثیها: بپرسید چه چیزی کم بوده. نمرهی ۷ و ۸ معمولاً یک کمبودِ مشخص پشتش دارد: تحویلِ دیر، آموزشِ ناقص، یا پاسخِ کند. اینها ارزانترین بهبودها هستند، چون مشتری هنوز با شماست.
- مروجان: از آنها معرفی بخواهید. کسی که ۹ یا ۱۰ داده، همین حالا گفته حاضر است شما را معرفی کند. از او بخواهید — مؤدبانه و مشخص. روشِ این درخواست در بازاریابی ارجاعی آمده است.
- دلیلها را دستهبندی کنید. جوابِ «چرا» را در چند دستهی ثابت بگذارید (تحویل، کیفیت، قیمت، پشتیبانی، برخورد). بعد از دو سه دوره میبینید بیشترِ منتقدان از کجا میآیند و کدام بهبود بیشترین اثر را دارد.
- به خودِ مشتری بگویید چه کردید. وقتی مشتری ببیند حرفش به تغییری منجر شده، دفعهی بعد هم جواب میدهد — و گاهی نمرهاش هم عوض میشود.
NPS را میشود کنارِ دستهبندیِ مشتریان هم دید: مثلاً NPS مشتریانِ بزرگ را جدا از مشتریانِ کوچک حساب کنید، چون از دست رفتنِ یک منتقدِ بزرگ با یک منتقدِ کوچک برابر نیست. روشهای دستهبندی در بخشبندی مشتریان آمده است. کلِ کارهای بعد از فروش — از نصب تا پشتیبانی — هم در خدمات پس از فروش مرور شده و جایگاهِ سنجشِ مشتری در کلِ فرایندِ فروش در تکنیکهای فروش.
رضایتسنجی در ملل CRM و آنچه ساخته نشده
صادقانه بگوییم: پرسشِ صفر تا ده و محاسبهی خودکارِ NPS در ملل CRM ساخته نشده است. آنچه امروز هست، یک رضایتسنجیِ سادهتر و دوحالته است که به فاکتورِ فروش وصل است:
| قابلیت | وضعیت | توضیح |
|---|---|---|
| پیگیریِ خودکارِ رضایت بعد از فاکتور | ✓ داریم | بعد از فاکتورِ فروش، پیگیریِ «بررسی خودکار رضایت مشتری» برای کارشناسِ اصلیِ مشتری ساخته میشود؛ فاصلهاش با «تعداد روز پیگیریِ خودکار رضایتسنجی بعد از فاکتور فروش» در تنظیمات تعیین میشود (پیشفرض ۷ روز) |
| ثبتِ پاسخ با دلیل | ✓ داریم | روی همان پیگیری نوارِ «مشتری راضی بود؟» با دو دکمهی «راضی بود» و «راضی نبود»، کادرِ «چرا؟ (اجباری)» و دکمهی «ثبت پاسخ» |
| پیگیریِ دوباره برای ناراضی | ✓ داریم | با «راضی نبود»، چند روز بعد پیگیریِ رضایتِ تازه برای همان فاکتور ساخته میشود |
| مشتریِ وفادار | ✓ داریم | دستی از وضعیتِ «راضی»، یا خودکار وقتی شخص «معرفِ» مشتریِ تازه ثبت شود |
| پرسشِ صفر تا ده و محاسبهی NPS | ساخته نشده | امروز جواب دوحالته است؛ اگر NPS میخواهید، نمره را باید بیرون از نرمافزار جمع و حساب کنید |
| نظرسنجیِ پیامکی با ثبتِ خودکارِ پاسخ | ساخته نشده | رضایت تلفنی پرسیده و بهدستِ کارشناس ثبت میشود |
| گزارشِ درصدِ رضایت | ساخته نشده | تعدادِ سازمانهای «راضی» و «ناراضی» در کادرهای بالای فهرستِ مشتریان دیده میشود، ولی درصد و روند گزارش ندارند |
نکتهی کاربردیِ همین امروز: چون پاسخِ رضایت بی دلیل ثبت نمیشود، بعد از چند ماه فهرستی از دلیلهای واقعیِ نارضایتی در پروندهی مشتریان دارید — همان چیزی که بخشِ «بعد از نمره چه کنیم» به آن نیاز دارد. سپردنِ تماسِ رسیدگی به همکار با مسئول و مهلت هم در مدیریت وظایف تیم فروش آمده و فهرستِ کاملِ بخشها در امکانات ملل CRM است. اگر فروشتان سازمانی است، فروش B2B را هم ببینید.
پرسشهای متداول دربارهی NPS
NPS چیست؟
NPS یا شاخص خالص ترویجکنندگان عددی بین منفی ۱۰۰ تا مثبت ۱۰۰ است که از یک پرسش به دست میآید: «از صفر تا ده، چقدر احتمال دارد ما را به یک دوست یا همکار معرفی کنید؟». درصدِ کسانی که ۹ یا ۱۰ دادهاند منهای درصدِ کسانی که صفر تا ۶ دادهاند، همان NPS است.
فرمول NPS چیست و نمرهی ۷ و ۸ کجا حساب میشود؟
فرمول NPS برابر است با درصدِ مروجان منهای درصدِ منتقدان. نمرهی ۷ و ۸ مالِ گروهِ خنثی است؛ در صورت نمیآید ولی در مخرج شمرده میشود، یعنی درصدها از کلِ پاسخدهندگان گرفته میشوند.
چرا NPS درصد نیست و منفی هم میشود؟
چون تفاضلِ دو درصد است. اگر منتقدان از مروجان بیشتر باشند، عدد منفی میشود. آن را بی علامتِ درصد مینویسند؛ مثلاً NPS برابر ۲۰، نه ۲۰ درصد.
با چند پاسخ میشود به NPS اعتماد کرد؟
عددِ ثابتی وجود ندارد، ولی هرچه پاسخها کمتر باشد، جابهجاییِ یک نفر عدد را بیشتر تکان میدهد. با بیست پاسخ، تغییرِ نظرِ یک نفر میتواند پنج واحد NPS را جابهجا کند؛ پس در نمونهی کوچک روند و دلیلها را ببینید، نه یک عدد.
ملل CRM نمرهی NPS را خودکار حساب میکند؟
نه. پرسشِ صفر تا ده و محاسبهی خودکارِ NPS در ملل CRM ساخته نشده است. آنچه هست پیگیریِ «بررسی خودکار رضایت مشتری» بعد از فاکتورِ فروش است که با «راضی بود» یا «راضی نبود» و یک دلیلِ اجباری جواب داده میشود.
منابع
تعریف، پرسش، دستهبندیِ نمرهها و فرمول از منابعِ زیر خوانده شد. عددهای مثالها ساختگیاند و این مقاله هیچ «نمرهی خوبِ صنعت» یا آمارِ پژوهشی ارائه نمیکند.