بازاریابی ارجاعی چیست؟
بازاریابی ارجاعی (Referral Marketing) یعنی آگاهانه و منظم از کسانی که شما را میشناسند و از کارتان راضیاند بخواهید شما را به خریدارِ تازه معرفی کنند، و بعد معرف و سرنوشتِ هر معرفی را ثبت و پیگیری کنید. به کسی که معرفی میکند «معرف» میگوییم و به مجموعهی قاعدههایی که میگوید از چه کسی، کِی و با چه تشکری معرفی بخواهیم، «برنامه معرفی».
فرقش با تبلیغِ دهانبهدهان در همین «آگاهانه» است: دهانبهدهان خودبهخود اتفاق میافتد، ولی در بازاریابی ارجاعی معرفی را میخواهید، راهش را آسان میکنید و نتیجهاش را میسنجید.
چرا معرفی مشتری در B2B کار میکند
در فروشِ سازمانی، خریدار فقط پول خرج نمیکند؛ اعتبارِ خودش را هم خرج میکند. کارشناسِ خریدی که تأمینکنندهی ناشناسی را پیشنهاد بدهد و کار خراب شود، جوابش را باید به مدیرش بدهد. برای همین، اولین چیزی که دنبالش است کاهشِ ریسک است، و حرفِ یک همکارِ مورداعتماد که «ما با اینها کار کردهایم و راضی بودهایم» بیشترین ریسک را برمیدارد. چند دلیلِ دیگر هم هست:
- بازارِ کوچک و بههمپیوسته. در بسیاری از صنعتها، مسئولانِ خرید و فنیِ شرکتهای یک حوزه همدیگر را در نمایشگاه، انجمنِ صنفی و جلسهها میبینند. یک معرفیِ خوب در چنین شبکهای راه باز میکند.
- تصمیمِ چندنفره. خریدِ سازمانی را چند نفر تصویب میکنند. معرف معمولاً میتواند بگوید با چه کسی باید حرف زد و او به چه چیزی حساس است — اطلاعاتی که تماسِ سرد هرگز به شما نمیدهد.
- شروعِ گرم. اولین تماس با «فلانی گفت با شما صحبت کنم» شروع میشود، نه با «ببخشید، چند دقیقه وقت دارید؟». فرقِ این دو را هر کسی که تماس سرد گرفته، میداند.
پژوهشهای دانشگاهی هم این مسیر را تأیید میکنند، ولی باید منصفانه خواندشان. اشمیت، اسکیرا و فاندنبولته (۲۰۱۱) مشتریانِ یک بانکِ آلمانی را بررسی کردند و دیدند ارزشِ مشتریِ معرفیشده بهطورِ میانگین دستکم ۱۶ درصد بیشتر از مشتریِ مشابهِ معرفینشده بوده است. این مطالعه B2C بوده و عددش را نمیشود مستقیم به بازارِ شما برد؛ جهتِ نتیجه مهم است، نه خودِ عدد. نکتهی کاربردیترِ دیگر از کومار، پیترسن و لئونه (۲۰۰۷) در هاروارد بیزینس ریویو است: آنها بینِ «ارزشِ خریدِ مشتری» و «ارزشِ ارجاعیِ مشتری» (Customer Referral Value) فرق گذاشتند و نشان دادند پرخریدترین مشتریها لزوماً بهترین معرفها نیستند. یعنی اگر فقط سراغِ مشتریانِ بزرگ بروید، بخشی از معرفهای واقعیتان را نمیبینید.
چهار شکلِ معرفی در فروشِ سازمانی
معرفی در B2B همیشه یک «شماره تلفن» نیست. چهار شکلِ رایج دارد و هرکدام درخواستِ متفاوتی است:
- معرفیِ مستقیم. مشتری شما را به یک آشنا در شرکتِ دیگر وصل میکند — با تماس، پیام یا ایمیلی که هر دو طرف را در آن نام میبرد. ارزشمندترین شکل است.
- مشتریِ مرجع. مشتری میپذیرد که اگر خریدارِ تازه خواست، با او حرف بزند یا میزبانِ یک بازدید باشد. این برای معاملههای بزرگ و مرحلهی آخرِ تصمیم کاربرد دارد.
- اجازهی نام بردن. مشتری اجازه میدهد نامِ شرکتش را در فهرستِ مشتریان یا یک نمونهکارِ مکتوب بیاورید. کمزحمتترین درخواست برای مشتری است و همیشه باید اجازهی صریح بگیرید.
- معرفیِ شریکان. نصاب، مشاور، پیمانکار یا تأمینکنندهای که با همان مشتریان کار میکند ولی رقیبِ شما نیست. اینها اگر از کارِ شما سود ببرند، معرفانِ دائمی میشوند.
کِی معرفی بخواهیم و کِی نه
مهمترین قاعدهی بازاریابی ارجاعی زمان است: درست بعد از لحظهای که مشتری ارزش را دیده. در آن لحظه، رضایت تازه است و معرفی کردن برای مشتری راهی برای تشکر است، نه لطفِ سنگین. لحظههای رایج در B2B:
- چند روز بعد از تحویل یا نصبِ موفق، وقتی مشتری با محصول کار کرده و اولین نتیجه را دیده است؛
- بعد از اینکه یک مشکلِ جدی را خوب حل کردید — مشتریای که دیده پشتش ایستادهاید، معمولاً حرفِ خوبی برای گفتن دارد؛
- وقتی در پرسشِ NPS نمرهی ۹ یا ۱۰ داده (او همین حالا گفته احتمالاً شما را به دیگران توصیه میکند؛ بهترین وقت برای خواستنِ یک معرفیِ مشخص است؛ جزئیات در NPS چیست)؛
- هنگامِ تمدیدِ قرارداد یا سفارشِ تکراری.
و زمانهایی که نباید معرفی خواست:
- وقتی شکایتِ باز یا مشکلِ حلنشده دارد — اول رسیدگی کنید (روشش در مدیریت شکایت مشتری)؛
- پیش از تحویل، وقتی هنوز چیزی ندیده که بخواهد تعریفش کند؛
- وسطِ اختلافِ مالی یا مذاکرهی سختِ قیمت.
زمانبندیِ تماسِ رضایت بعد از تحویل در سنجش رضایت مشتری و پیگیری پس از فروش آمده است؛ درخواستِ معرفی بهتر است دنبالهی همان تماس باشد، نه یک تماسِ جدا.
چطور بخواهیم: جملهی درخواست و پیگیری
«اگر کسی را میشناسید، ما را معرفی کنید» تقریباً هیچوقت نتیجه نمیدهد، چون مشتری باید خودش فکر کند چه کسی و چرا. درخواستِ خوب مشخص است، کوچک است و راه را آماده میکند. نمونهی ساختگی برای یک تأمینکنندهی تجهیزات:
در این جمله چند چیز هست که ارزش دارد در هر درخواستی تکرار شود:
- به نتیجهی واقعی اشاره میکند (خط راه افتاد)، نه به خودِ فروش؛
- نوعِ آدمِ مناسب را میگوید (همکارانی با همان مشکل)، پس مشتری لازم نیست کلِ دفترچهتلفنش را مرور کند؛
- دو راه میدهد و کارِ نوشتنِ پیام را از دوشِ مشتری برمیدارد؛
- اجازه میگیرد که نامِ معرف برده شود.
بعد از معرفی، دو کار را فراموش نکنید. اول، با فردِ معرفیشده ظرفِ یکی دو روز تماس بگیرید؛ معرفیِ سردشده اعتبارِ معرف را هم خرج میکند. دوم، به معرف خبر بدهید چه شد — حتی اگر نتیجه «فعلاً نیاز ندارند» بود. معرفی که بداند معرفیاش جدی گرفته شده، دوباره معرفی میکند. اگر فردِ معرفیشده اعتراض یا تردیدی داشت، همان روشهای پاسخ به اعتراضات مشتری اینجا هم کار میکند، با این تفاوت که اعتمادِ اولیه را دارید.
برنامه معرفی و پاداش: احتیاطِ سازمانی
برنامه معرفی در B2C معمولاً با پاداش شروع میشود: «دوستت را بیاور، هر دو تخفیف بگیرید». در B2B باید محتاطتر بود، چون معرف اغلب کارمندِ یک سازمان است، نه صاحبِ پول:
- پاداشِ نقدیِ شخصی به کارمندِ خرید ممکن است با قواعدِ سازمانِ او — بهویژه در سازمانهای دولتی و شرکتهای بزرگ — تعارض داشته باشد و او را در موقعیتِ بدی بگذارد. اگر پیشنهادش کنید، بعضی از بهترین معرفها اصلاً معرفی نمیکنند.
- پاداش به خودِ شرکتِ معرف امنتر است: تخفیف در قراردادِ بعدی، خدمتِ اضافه، آموزشِ رایگان برای تیمش یا اولویت در پشتیبانی.
- برای شریکان (نصاب، مشاور، پیمانکار) قراردادِ همکاری با پورسانتِ مشخص و مکتوب رایج و پذیرفته است؛ فقط شرطها را از قبل روشن کنید: معرفی کِی ثبتشده حساب میشود و پورسانت به چه مبلغی تعلق میگیرد.
- تشکر بیشرط است. چه معرفی به خرید برسد چه نرسد، تشکرِ صادقانه — یک تماس از مدیرِ فروش یا یک نامهی کوتاه — جزوِ برنامه است.
قاعده را مکتوب کنید تا دو کارشناس به دو معرف دو قولِ متفاوت ندهند. جایگاهِ این برنامه در کلِ برنامهی جذبِ مشتری را در برنامه بازاریابی B2B ببینید.
ثبتِ معرف: از اولین تماس، نه بعداً
بدونِ ثبت، سه ماه بعد هیچکس یادش نیست مشتریِ تازه از کجا آمد و نمیشود فهمید کانالِ معرفی ارزشِ وقت گذاشتن دارد یا نه. چند قاعدهی ساده:
- در همان اولین تماس بپرسید و ثبت کنید: «چطور با ما آشنا شدید؟». این پرسش را کارشناس هنگامِ ثبتِ سرنخ میپرسد، نه هنگامِ فاکتور.
- فهرستِ ثابت برای نحوه آشنایی، نه متنِ آزاد، تا «معرفی» همیشه یک گزینهی یکسان باشد (جزئیاتش در ثبت نحوه آشنایی مشتری).
- معرف را به پروندهی خودش وصل کنید، نه فقط نامش را تایپ کنید. وقتی معرف خودش مشتریِ ثبتشده است، بعداً میشود دید هر معرف چند نفر آورده است.
- یک منبعِ اصلی برای هر مشتری. اگر کسی هم در نمایشگاه شما را دیده و هم معرفی شده، یک قاعدهی ثابت بگذارید؛ ولی نامِ معرف را در هر حال ثبت کنید تا تشکر و خبر دادن به او جا نماند.
سرنخِ معرفیشده را مثلِ هر سرنخِ دیگری در قیفِ فروش جلو ببرید؛ روندِ کار با سرنخ در مدیریت سرنخ فروش و ارزیابیِ اولیهاش در ارزیابی سرنخ با BANT آمده است.
سنجشِ نتیجه: یک مثالِ ساختگی
سنجشِ کانالِ معرفی با چهار عدد شروع میشود: تعدادِ سرنخ، نرخِ تبدیل (سهمِ سرنخهایی که به خرید رسیدند)، مبلغِ فروش و مدتِ بستنِ معامله. فرض کنید شرکتی در شش ماه ۱۲۰ سرنخِ تازه داشته است (همهی عددها ساختگیاند):
| نحوه آشنایی | سرنخ | خرید | نرخِ تبدیل |
|---|---|---|---|
| معرفی | ۲۰ | ۶ | ۳۰٪ |
| نمایشگاه | ۶۰ | ۹ | ۱۵٪ |
| تماسِ سرد | ۴۰ | ۴ | ۱۰٪ |
| جمع | ۱۲۰ | ۱۹ | — |
از این جدول دو برداشت درست است و یکی غلط. درست: سرنخِ معرفیشده در این شرکت دو برابرِ سرنخِ نمایشگاهی به خرید رسیده است، پس ارزش دارد بیشتر معرفی بخواهند. درست: نمایشگاه با اینکه نرخِ کمتری دارد، بیشترین خرید (۹ مورد) را آورده؛ کانالِ معرفی جای آن را نمیگیرد، کنارش مینشیند. غلط: «معرفی همیشه ۳۰ درصد تبدیل میشود». با ۲۰ سرنخ، اگر فقط یک معامله کمتر بسته میشد، نرخ به ۲۵ درصد میرسید؛ در نمونهی کوچک روند را در چند دوره ببینید.
قدمِ بعدی، سنجش به ازای هر معرف است: هر معرف چند نفر را معرفی کرده و چند نفرشان خریدار شدهاند. مقایسهی کاملِ همهی کانالها، از جمله هزینهی هرکدام، در سنجش کانال جذب مشتری آمده است؛ و اگر نمایشگاه یکی از کانالهای اصلیِ شماست، بازاریابی نمایشگاهی را هم ببینید.
اشتباههای رایج در بازاریابی ارجاعی
- منتظرِ معرفیِ خودبهخودی ماندن. مشتریِ راضی هم سرش شلوغ است؛ اگر نخواهید، معمولاً معرفی نمیکند.
- درخواستِ کلی. «کسی را میشناسید؟» جوابِ «نه» میگیرد؛ «همکاری در فلان صنعت که همین مشکل را دارد» جوابِ «بله، شاید».
- بیخبر گذاشتنِ معرف. این مطمئنترین راه برای اینکه معرفیِ دوم هرگز نیاید.
بازاریابی ارجاعی به کارهای بعد از فروش تکیه دارد: مشتریای که بعد از تحویل رها شده، چیزی برای تعریف ندارد. کلِ این کارها در خدمات پس از فروش آمده و جایگاهِ معرفی در کنارِ بقیهی روشهای فروش در تکنیکهای فروش. اگر فروشتان سازمانی است، فروش B2B را هم بخوانید.
ثبتِ معرف در ملل CRM و آنچه ساخته نشده
در ملل CRM ثبتِ معرف و نحوه آشنایی جزوِ پروندهی هر شخص است. آنچه امروز هست و آنچه نیست:
| قابلیت | وضعیت | توضیح |
|---|---|---|
| ثبتِ معرف | ✓ داریم | در فرمِ شخص، فیلدِ «معرف» یکی از مشتریانِ ثبتشده را انتخاب میکند، یعنی این مشتری را کدام مشتریِ دیگر معرفی کرده است |
| نحوه آشنایی از فهرستِ ثابت | ✓ داریم | فیلدِ «نحوه آشنایی» از فهرستِ خودِ شرکت انتخاب میشود؛ ادمین فهرست را در «تنظیمات» با «اضافه کردن نحوه آشنایی» میسازد |
| اجباریکردنِ این دو فیلد | ✓ داریم | ادمین در «تنظیمات» ← «فیلدهای الزامیِ معرفی سازمان و شخص» میتواند «معرف» یا «نحوه آشنایی» را الزامی کند |
| برچسبِ «وفادار» برای معرف | ✓ داریم | مشتریای که «معرفِ» مشتریِ تازه ثبت شود، خودکار «وفادار» میشود |
| دیدن در فهرستِ مشتریان | ✓ داریم | جدولِ اشخاص در فهرستِ مشتریان ستونهای «نحوه آشنایی» و «معرف» دارد و نامِ معرف پروندهی همان معرف را باز میکند |
| فیلتر بر اساسِ نحوه آشنایی | ✓ داریم | در «فیلتر پیشرفته»ی فهرستِ مشتریان کشوی «نحوه آشنایی» با تعدادِ مشتریانِ هر گزینه هست؛ چیپِ «وفادار» هم هست |
| فیلتر یا شمارش بر اساسِ معرف | ساخته نشده | برای دیدنِ اینکه یک معرف چند نفر آورده، باید ستونِ «معرف» را در فهرست مرور کنید |
| گزارشِ فروش به تفکیکِ نحوه آشنایی | ساخته نشده | جدولِ نرخِ تبدیل و مبلغِ هر کانال (مثلِ مثالِ بالا) را امروز باید بیرون از نرمافزار ساخت |
| پاداش یا پورسانتِ معرف، کد یا لینکِ معرفی | ساخته نشده | قاعدهی پاداش و پرداختش بیرون از نرمافزار مدیریت میشود |
کاربردِ همین امروز: «معرف» و «نحوه آشنایی» را برای شخصِ تازه الزامی کنید تا هیچ پروندهای بی منبع ثبت نشود، و هر چند وقت یک بار در «فیلتر پیشرفته» چیپِ «وفادار» را بزنید؛ معرفهایی که هنگامِ ثبتِ مشتریِ تازه انتخاب شدهاند در این فهرستاند، کنارِ مشتریانی که دستی وفادار شدهاند. برای فهرستِ دقیقِ معرفها ستونِ «معرف» را مرور کنید — همان کسانی که تشکرِ دورهای و درخواستِ معرفیِ بعدی سراغشان میرود. پیگیریِ تماس با هر سرنخِ معرفیشده را هم میشود مثلِ هر پیگیریِ دیگری به کارشناس سپرد (پیگیری مشتری). فهرستِ کاملِ بخشها در امکانات ملل CRM است.
پرسشهای متداول دربارهی بازاریابی ارجاعی
بازاریابی ارجاعی چیست؟
بازاریابی ارجاعی یعنی آگاهانه و منظم از مشتریان، شریکان یا آشنایانِ راضی بخواهید شما را به خریدارِ تازه معرفی کنند، و بعد معرف و نتیجهی هر معرفی را ثبت و پیگیری کنید. فرقش با تبلیغِ دهانبهدهان این است که منتظرِ اتفاق نمیمانید؛ آن را میخواهید و میسنجید.
بهترین زمان برای درخواستِ معرفی از مشتری کِی است؟
بعد از لحظهای که مشتری ارزش را دیده است: تحویلِ موفق، حلشدنِ خوبِ یک مشکل، نمرهی ۹ یا ۱۰ در پرسشِ NPS، یا تمدیدِ قرارداد. وقتی شکایتِ باز، تحویلِ عقبافتاده یا اختلافِ مالی در جریان است، معرفی نخواهید.
در فروش سازمانی به معرف پاداش نقدی بدهیم؟
با احتیاط. در خریدِ سازمانی، پاداشِ نقدی به کارمندِ خریدار ممکن است با قواعدِ همان سازمان تعارض داشته باشد و اعتمادِ معرفی را هم خراب کند. تشکرِ شفاف، خدمتِ اضافه برای خودِ شرکتِ معرف یا تخفیف در قراردادِ بعدی معمولاً امنتر است؛ و همیشه قاعده را از قبل و روشن بگویید.
چطور بفهمیم معرفی برای ما سودآور است؟
برای هر مشتریِ تازه «نحوه آشنایی» و در صورتِ معرفی، نامِ معرف را از همان اولین تماس ثبت کنید. بعد چند دوره بعد تعدادِ سرنخها، نرخِ تبدیل به خرید و مبلغِ فروشِ هر کانال را کنارِ هم بگذارید. با نمونهی کوچک، جابهجاییِ یک معامله درصد را خیلی تکان میدهد؛ روند را ببینید.
ملل CRM معرفِ هر مشتری را ثبت میکند؟
بله. در فرمِ شخص فیلدهای «معرف» و «نحوه آشنایی» هست، هر دو در جدولِ اشخاصِ فهرستِ مشتریان ستون دارند و معرفی که هنگامِ ثبتِ مشتریِ تازه انتخاب شود خودکار برچسبِ «وفادار» میگیرد. ولی گزارشِ فروش به تفکیکِ نحوه آشنایی، فیلتر بر اساسِ معرف و محاسبهی پاداشِ معرف ساخته نشده است.
منابع
مفهومِ «ارزشِ ارجاعیِ مشتری» و عددِ مطالعهی بانکی از منابعِ زیر خوانده شد. عددهای مثالِ جدول ساختگیاند و این مقاله هیچ «نرخِ تبدیلِ استانداردِ معرفی» ارائه نمیکند.
- V. Kumar، J. Andrew Petersen و Robert P. Leone، «How Valuable Is Word of Mouth?» — Harvard Business Review، اکتبر ۲۰۰۷
- Philipp Schmitt، Bernd Skiera و Christophe Van den Bulte، «Referral Programs and Customer Value» — Journal of Marketing، جلدِ ۷۵، ژانویه ۲۰۱۱
- Fred Reichheld و Rob Markey، «Introducing the Net Promoter System» — Bain & Company، ۲۰۱۱