چرا «حسِ ما این است» کافی نیست
در فروشِ B2B فاصلهی اولین آشنایی تا اولین فاکتور معمولاً چند هفته یا چند ماه است. تا قرارداد بسته شود، کسی یادش نیست این مشتری اولین بار کارتِ ویزیتِ کدام نمایشگاه را گرفت یا از کدام آگهی شماره را پیدا کرد. نتیجه این است که کانالی که پرسروصداتر است (مثلاً نمایشگاهی که همه در آن خسته شدند) در ذهنِ تیم موفقتر از کانالی دیده میشود که بیسروصدا مشتری میآورد، مثل معرفیِ مشتریانِ راضی.
سنجش کانال جذب مشتری سه پرسش را با عدد جواب میدهد:
- هر کانال چند سرنخ آورد و از آنها چند نفر مشتری شدند؟
- مشتریانِ هر کانال چقدر خرید کردند؟
- جذبِ هر مشتری از هر کانال چقدر هزینه داشت و آیا این هزینه با سودِ همان مشتری جبران شد؟
این سنجش جزئی از برنامه بازاریابی B2B است: برنامه میگوید کجا خرج کنیم و سنجش میگوید خرجِ قبلی کجا جواب داد.
ثبت نحوه آشنایی مشتری: فهرستِ ثابت و یک قاعده
همهی سنجش روی یک فیلدِ ساده میایستد: نحوه آشنایی مشتری. اگر این فیلد خالی، پراکنده یا حدسی پر شود، هیچ گزارشی بعداً درستش نمیکند. چهار قاعده کافی است.
- فهرستِ ثابت، نه متنِ آزاد. وقتی هر کارشناس خودش بنویسد، «نمایشگاه»، «نمایشگاه تهران» و «نمایشگاه ۱۴۰۵» سه ردیفِ جدا میشوند و گزارش دوپاره میشود. فهرست را یک نفر (معمولاً مدیرِ فروش) نگه میدارد و کارشناس فقط از آن انتخاب میکند.
- همان لحظهی ثبت بپرسید. بهترین زمان، اولین تماس است: «ببخشید، از کجا با ما آشنا شدید؟» یک ماه بعد، نه کارشناس یادش هست و نه مشتری.
- «سایر» را کوچک نگه دارید. اگر بیش از چند درصدِ ثبتها «سایر» شد، یعنی فهرست کانالی را کم دارد یا کارشناسها نپرسیدهاند. هر فصل ردیفهای «سایر» را بخوانید و فهرست را اصلاح کنید.
- یک قاعده برای چند منبع. مشتری ممکن است اول در نمایشگاه شما را دیده باشد، بعد آگهی را دیده و آخر با معرفیِ یک همکار زنگ زده باشد. باید از اول معلوم باشد کدام ثبت میشود.
به قاعدهی چهارم در ادبیاتِ بازاریابی انتساب (Attribution) میگویند. سادهترین مدلها همهی اعتبار را به یک نقطه میدهند: اولین تماس (First touch) یا آخرین تماس (Last touch). مدلهای چندنقطهای اعتبار را بینِ چند تماس پخش میکنند، مثلاً سهمِ برابر یا سهمِ بیشتر برای تماسهای نزدیکتر به خرید. برای تیمِ فروشِ B2B که منبع را دستی ثبت میکند، معمولاً اولین آشنایی سادهترین و قابلاتکاترین قاعده است، چون میگوید کدام کانال نامِ شما را به این مشتری رساند. راههای بعدی را در توضیحاتِ پرونده بنویسید تا گم نشوند.
معرفی را جدا ثبت کنید و نامِ معرف را هم نگه دارید. معرفی هم یک کانال است و هم نشانهی رضایتِ مشتریِ قدیمی؛ دربارهی ساختنِ این کانال در بازاریابی ارجاعی و دربارهی ریشهاش در رضایت مشتری نوشتهایم.
کانال یا کمپین؟ سطحِ جزئیات را درست انتخاب کنید
کانال راهِ کلیِ رسیدن به مشتری است: نمایشگاه، تبلیغِ اینترنتی، تماسِ سرد، معرفیِ مشتری، سایت، پیامک. کمپین یک اجرای مشخص در همان کانال است: «نمایشگاهِ فلان در پاییزِ ۱۴۰۵» یا «آگهیِ جستوجوی محصولِ الف در آبان». اگر فهرست را در سطحِ کمپین بسازید، بعد از یک سال صدها ردیف دارد و هیچکدام به تنهایی عددِ معناداری نمیدهند. اگر فقط در سطحِ کانال بماند، نمیفهمید کدام نمایشگاه جواب داد.
راهِ میانه این است: فهرستِ نحوهی آشنایی را در سطحِ کانال نگه دارید (ده تا پانزده ردیف بس است) و برای کمپینهای پرهزینه، مثلِ یک نمایشگاهِ بزرگ، یک ردیفِ موقت با نامِ مشخص اضافه کنید که بعد از تمامشدنِ کمپین دیگر انتخاب نشود. نحوهی آمادهشدن برای خودِ نمایشگاه را در بازاریابی نمایشگاهی آوردهایم.
برای ترافیکِ سایت، سامانههای تحلیلِ وب از پارامترهای UTM استفاده میکنند: برچسبهایی که به
انتهای پیوندِ آگهی اضافه میشوند تا معلوم شود بازدیدکننده از کجا آمده. راهنمای Google Analytics سه پارامتر را
همیشه توصیه میکند: utm_source (ارجاعدهنده)، utm_medium (نوعِ رسانه)
و utm_campaign (نامِ کمپین). ولی UTM فقط تا فرمِ سایت را دنبال میکند؛ وقتی سرنخ تلفنی
پیگیری شد و سه ماه بعد قرارداد بست، باید همان منبع در پروندهی مشتری در CRM هم ثبت شده باشد، وگرنه زنجیره قطع میشود.
گزارش به تفکیک کانال: پنج ستونِ لازم
گزارشِ سنجشِ کانال لازم نیست پیچیده باشد. یک جدول با یک ردیف برای هر کانال و این پنج ستون، برای یک فصل کافی است:
- هزینه: هرچه برای آن کانال در دوره خرج شد: اجارهی غرفه، آگهی، هدیهی معرفی، چاپ.
- سرنخ: تعدادِ اشخاصِ تازهای که در دوره با آن منبع ثبت شدند.
- مشتری: چند نفر از همان سرنخها به خرید رسیدند.
- فروش: مبلغِ فاکتورهای همان مشتریان.
- زمان: میانگینِ فاصلهی ثبت تا اولین خرید؛ کانالی که دیرتر جواب میدهد را زود قضاوت نکنید.
از این پنج ستون، نرخِ تبدیلِ هر کانال (مشتری تقسیم بر سرنخ) هم درمیآید. نرخِ تبدیلِ مرحلهبهمرحله و فرمولش را در قیف فروش و ماشینحسابش را در محاسبه نرخ تبدیل ببینید. نکتهی مهم این است که دوره را بر اساسِ تاریخِ ثبتِ سرنخ ببندید، نه تاریخِ فاکتور؛ یعنی «سرنخهای تابستان» را دنبال کنید تا ببینید تا امروز چند نفرشان خریدهاند. اگر فاکتورهای پاییز را با سرنخهای پاییز مقایسه کنید، مشتریِ دیررسِ نمایشگاهِ تابستان به حسابِ کانالِ دیگری نوشته میشود.
هزینهی جذبِ هر مشتری
هزینه جذب مشتری (Customer Acquisition Cost یا CAC) در شکلِ ساده، هزینهی بازاریابی برای جذبِ مشتریانِ تازه تقسیم بر تعدادِ مشتریانِ جذبشده در همان دوره است. در شکلِ کاملتر، حقوقِ تیمِ فروش و بازاریابی، هزینهی نرمافزار، خدماتِ بیرونی و سربارهای دیگر هم به هزینهها (بالای تقسیم) افزوده میشود. شکلِ ساده برای مقایسهی کانالها با هم کافی است؛ شکلِ کامل برای این است که بدانید جذبِ مشتری در کل برای شرکت چند تمام میشود. جایگاهِ CAC در برنامهی سالانه را در بخشِ سنجشِ برنامه بازاریابی B2B آوردهایم؛ اینجا فقط مقایسهاش میانِ کانالها میآید.
مثالِ زیر کاملاً ساختگی است و برای یک فصلِ فرضی، عددها به میلیون ریالاند:
| کانال | هزینه | سرنخ | مشتری | نرخ تبدیل | فروش | CAC |
|---|---|---|---|---|---|---|
| نمایشگاه | ۳۰۰ | ۶۰ | ۶ | ۱۰٪ | ۹۰۰ | ۵۰ |
| تبلیغ اینترنتی | ۱۲۰ | ۸۰ | ۴ | ۵٪ | ۳۶۰ | ۳۰ |
| معرفی مشتریان | ۳۰ | ۱۵ | ۵ | حدود ۳۳٪ | ۶۰۰ | ۶ |
| جمع | ۴۵۰ | ۱۵۵ | ۱۵ | حدود ۱۰٪ | ۱۸۶۰ | ۳۰ |
نگاهِ اول به ستونِ سرنخ میگوید تبلیغِ اینترنتی برنده است (۸۰ سرنخ). ستونِ مشتری حکم را عوض میکند: نمایشگاه ۶ مشتری آورده و معرفی، با کمترین سرنخ، ۵ مشتری. ستونِ CAC هم میگوید هر مشتریِ معرفی ۶ میلیون ریال تمام شده و هر مشتریِ نمایشگاه ۵۰ میلیون ریال. پس «کدام تبلیغ مشتری آورد؟» با شمارشِ سرنخ جواب داده نمیشود.
ROAS و بازگشت سرمایه تبلیغات
ROAS (Return on Ad Spend) درآمدِ حاصل از یک کمپین را بر هزینهی تبلیغاتِ همان کمپین تقسیم میکند. در مثالِ بالا ROAS نمایشگاه ۹۰۰ ÷ ۳۰۰ = ۳، تبلیغِ اینترنتی ۳۶۰ ÷ ۱۲۰ = ۳ و معرفی ۶۰۰ ÷ ۳۰ = ۲۰ است. ROAS ساده و سریع است، ولی به سود کاری ندارد.
بازگشت سرمایه تبلیغات (ROI یا در بازاریابی ROMI) سودِ حاصل را میسنجد: سهمِ سودی که از فروشِ منسوب به بازاریابی میماند، منهای هزینهی بازاریابی، تقسیم بر همان هزینه. در تعریفِ دقیق، فروش همان فروشِ افزودهای است که بدونِ بازاریابی نمیآمد و حاشیه حاشیهی مشارکت (Contribution margin؛ سهمِ سود پس از هزینههای متغیر) است. در مثالِ زیر برای سادگی کلِ فروشِ کانال منسوب به همان کانال گرفته شده؛ فرض کنید حاشیهی مشارکتِ این شرکتِ فرضی ۲۵ درصد باشد:
| کانال | فروش | حاشیه مشارکت (۲۵٪) | هزینه | ROI |
|---|---|---|---|---|
| نمایشگاه | ۹۰۰ | ۲۲۵ | ۳۰۰ | منفی ۲۵٪ |
| تبلیغ اینترنتی | ۳۶۰ | ۹۰ | ۱۲۰ | منفی ۲۵٪ |
| معرفی مشتریان | ۶۰۰ | ۱۵۰ | ۳۰ | مثبت ۴۰۰٪ |
| جمع | ۱۸۶۰ | ۴۶۵ | ۴۵۰ | حدود مثبت ۳٪ |
ROAS برابرِ ۳ خوب به نظر میرسد، ولی با حاشیهی ۲۵ درصد زیان است. قاعدهی سرانگشتی: ROAS سربهسر = ۱ ÷ حاشیهی مشارکت؛ اینجا ۱ ÷ ۰٫۲۵ = ۴. هر کانالی که ROAS آن زیرِ ۴ باشد، با اولین خریدِ مشتری هزینهاش را برنمیگرداند.
ولی پیش از بستنِ بودجهی نمایشگاه صبر کنید. در فروشِ B2B مشتری معمولاً یک بار نمیخرد؛ اگر مشتریانِ نمایشگاه سالی چند بار سفارش تکرار کنند، همان کانال در افقِ یک یا دو ساله سودده میشود. پس دو عدد را کنارِ هم ببینید: بازگشتِ اولین خرید و بازگشتِ خریدهای سالِ اول. افزایشِ خریدِ مشتریانِ موجود را در فروش متقابل و افزایشی و شاخصهای کلیِ تیم را در KPI فروش آوردهایم.
خطاهای رایج در سنجش
- شمارشِ سرنخ به جای مشتری: کانالِ پرسرنخ لزوماً کانالِ پرمشتری نیست؛ مثالِ بالا همین را نشان داد.
- قضاوتِ زودهنگام: اگر چرخهی فروشِ شما چهار ماه است، نتیجهی کانالی که دو ماه پیش شروع شده هنوز نیامده.
- هزینهی ناقص: اجارهی غرفه ثبت میشود ولی بلیت، اقامت، چاپ و روزهای کاریِ تیم نه؛ CAC نمایشگاه کمتر از واقع دیده میشود.
- منبعِ حدسی: کارشناسی که نپرسیده و «سایت» زده، داده را بدتر از خالیگذاشتن خراب کرده است.
- عوضکردنِ قاعده وسطِ کار: اگر یک فصل اولین آشنایی و فصلِ بعد آخرین آشنایی ثبت شود، دو فصل با هم مقایسهپذیر نیستند.
- عددِ خیلی کوچک: کانالی با دو مشتری در یک فصل حکمِ قطعی نمیدهد؛ دوره را بلندتر کنید یا چند فصل را با هم ببینید.
سرنخِ کانالِ پرهزینه هم اگر دیر پیگیری شود، تقصیرِ کانال نیست؛ پیش از حذفِ یک کانال ببینید سرنخهایش چقدر سریع تماس گرفته شدند. این بخش از کار در مدیریت سرنخ فروش و برای کانالهای تلفنی در تماس سرد و فروش تلفنی آمده است.
سنجش کانال در ملل CRM و آنچه ساخته نشده
در ملل CRM منبعِ هر مشتری روی پروندهی همان شخص ثبت میشود و شمارشِ هر منبع در فهرستِ مشتریان دیده میشود. ولی هزینه و بازگشتِ سرمایه هنوز بیرون از نرمافزار حساب میشود. جزئیات:
- فهرستِ ثابت: مدیرِ شرکت در «تنظیمات» ← «فهرستهای پایه» ← «اضافه کردن نحوه آشنایی» کانالها را تعریف میکند و همکاران در فرم فقط از همین فهرست انتخاب میکنند. ولی ورودِ اکسل نحوهی آشناییِ نبوده را خودکار میسازد و ثبت با صدا هم میتواند با تأییدِ کاربر موردِ تازه بسازد؛ پس هر فصل «فهرستهای پایه» را بخوانید و ردیفهای تکراری را یکی کنید.
- ثبت: فرمِ «یک مشتری جدید اضافه کنید» در کارتِ «اطلاعات شخص» کشوی «نحوه آشنایی» و فیلدِ «معرف» (انتخاب از میانِ مشتریانِ موجود) دارد و با «ذخیره اطلاعات» ثبت میشود. معرفِ انتخابشده خودکار برچسبِ «وفادار» میگیرد.
- اجباریکردن: مدیرِ شرکت در کارتِ «فیلدهای الزامیِ معرفی سازمان و شخص» میتواند «نحوه آشنایی» را الزامی کند. این قاعده روی ثبتِ شخصِ تازه اعمال میشود، نه روی ویرایشِ پروندههای قدیمی و ورودِ اکسل.
- ثبت با صدا: «ثبت کار با صدا» هنگامِ معرفیِ مخاطبِ تازه «نحوه آشنایی» را از فهرستِ شرکت پیشنهاد میکند؛ اگر موردی در فهرست نباشد با نشانِ «(جدید)» میآید و با تأییدِ شما ساخته میشود. تا تأیید نکنید چیزی ذخیره نمیشود.
- شمارش: در «فیلتر پیشرفته»ی فهرستِ مشتریان، کشوی «نحوه آشنایی» کنارِ هر گزینه تعدادِ مشتریانش را نشان میدهد. چیپهای «مرحلهی فروشِ سازمان» اشخاصی را نشان میدهند که سازمانشان الان در آن مرحله است؛ پس عددِ هر چیپ همهی اشخاصِ آن سازمانها را میشمارد، هرچه نحوهی آشناییِ خودشان باشد. سازمانِ خریدار بعد از پاسخِ پیگیریِ رضایت از «بالفعل» به «راضی» یا «ناراضی» میرود، پس برای شمارشِ تقریبیِ خریدارانِ هر منبع این سه چیپ را با هم ببینید. «تاریخ ثبت» (۷، ۳۰ یا ۹۰ روز، یا یک سالِ اخیر) دوره را محدود میکند؛ نتیجه با «N مشتری از M» شمرده میشود. کارشناسِ عادی فقط مشتریانِ خودش را میشمارد و مدیر همه را.
- جدول و خروجی: «نحوه آشنایی» و «معرف» ستونِ ثابتِ جدولِ اشخاصاند، و «خروجیِ مخاطبینِ فعلی» در «پشتیبانگیری و بازگردانی اطلاعات» (فقط ادمینِ سطحِ ۱) همین ستون را در اکسل میدهد تا جدولِ هزینه و فروش را کنارش بسازید.
و اینها برای سنجشِ کانال امروز ساخته نشدهاند:
| مورد | وضعیت | راهِ امروز |
|---|---|---|
| ثبتِ هزینهی هر کانال یا کمپین | ساخته نشده | هزینه را در جدولی جدا نگه دارید |
| گزارشِ آمادهی CAC، ROAS و ROI | ساخته نشده | عددِ مشتریانِ هر منبع را از «فیلتر پیشرفته» بردارید و فرمولهای این مقاله را در اکسل بزنید |
| جمعِ مبلغِ فروش به تفکیکِ نحوه آشنایی | ساخته نشده | فاکتورهای مشتریانِ هر منبع را جدا جمع بزنید |
| بازهی تاریخِ دلخواه برای «تاریخ ثبت» | ساخته نشده | فقط ۷، ۳۰، ۹۰ روز و یک سالِ اخیر هست؛ برای یک فصلِ مشخص از ستونهای اکسلِ خروجی کمک بگیرید |
| چند منبع برای یک شخص یا منبع روی معامله | ساخته نشده | «نحوه آشنایی» یک مقدار و روی شخص است؛ راههای بعدی را در «توضیحات» بنویسید |
| اتصال به پنلهای تبلیغاتی و خواندنِ UTM | ساخته نشده | سرنخِ فرمِ سایت دستی یا با اکسل وارد میشود و منبعش همانجا انتخاب میشود |
اگر در حالِ چیدنِ فرایندِ فروشِ سازمانی هستید، فروش B2B و تکنیکهای فروش نقطهی شروعِ خوبیاند، و فهرستِ کاملِ بخشهای نرمافزار در امکانات ملل CRM است.
پرسشهای متداول دربارهی سنجش کانال جذب مشتری
از کجا بفهمیم کدام تبلیغ مشتری آورد؟
برای هر سرنخ همان لحظهی ثبت، منبعِ آشنایی را از یک فهرستِ ثابت انتخاب کنید و بعد از چند ماه بشمارید از هر منبع چند نفر به خرید رسیدهاند و چقدر خریدهاند. شمارشِ سرنخ بهتنهایی کافی نیست؛ کانالی که سرنخِ زیاد میآورد لزوماً مشتری نمیآورد.
هزینه جذب مشتری کانالها را چطور با هم مقایسه کنیم؟
برای هر کانال هزینهی همان کانال را بر مشتریانی تقسیم کنید که از سرنخهای همان دوره به خرید رسیدهاند، و دوره را بر اساسِ تاریخِ ثبتِ سرنخ ببندید نه تاریخِ فاکتور. برای مقایسهی کانالها هزینهی مستقیمِ هر کانال کافی است؛ حقوقِ تیم و نرمافزار را فقط وقتی به بالای تقسیم بیفزایید که هزینهی کلِ جذب را میخواهید.
فرق ROAS با بازگشت سرمایه تبلیغات (ROI) چیست؟
ROAS فروشِ حاصل را بر هزینهی تبلیغ تقسیم میکند و به سود کاری ندارد. ROI سودِ حاصل منهای هزینه را بر هزینه تقسیم میکند. ROAS برابرِ ۳ با حاشیهی سودِ ۲۵ درصد یعنی زیان؛ نقطهی سربهسر در آن حاشیه ROAS برابرِ ۴ است.
اگر مشتری از چند راه با ما آشنا شده باشد، کدام را ثبت کنیم؟
یک قاعده انتخاب کنید و همیشه همان را اجرا کنید. سادهترین قاعده برای فروشِ B2B اولین آشنایی است، چون میگوید کدام کانال نامِ شما را به این مشتری رساند. هر راهِ بعدی را در توضیحاتِ پرونده بنویسید تا گم نشود.
ملل CRM هزینه هر کانال و بازگشت سرمایه تبلیغات را حساب میکند؟
نه. ثبتِ هزینهی کانال یا کمپین و گزارشِ آمادهی ROAS و ROI ساخته نشده است. «نحوه آشنایی» برای هر شخص ثبت میشود و «فیلتر پیشرفته»ی فهرستِ مشتریان تعدادِ مشتریانِ هر منبع را نشان میدهد. برای شمارشِ خریداران باید چیپهای «بالفعل»، «راضی» و «ناراضی» را با هم ببینید و عدد را تقریبی بدانید، چون مرحله روی سازمان سنجیده میشود؛ هزینه و فروش را کنارِ این عددها در یک جدولِ ساده حساب کنید.
منابع
تعریفها و فرمولها از منابعِ زیر برداشته شدهاند؛ مثالهای عددیِ این مقاله ساختگیاند و آمارِ پژوهشی نیستند.