برنامه بازاریابی B2B چیست و چه فرقی با B2C دارد؟
برنامه بازاریابی B2B سندی است که هدفِ فروشِ یک دوره را به چهار تصمیمِ عملی تبدیل میکند: سراغِ کدام سازمانها برویم، با کدام افرادِ آن سازمان حرف بزنیم، از چه کانالهایی به آنها برسیم و چه مقدار پول و وقت برای هر کانال کنار بگذاریم. بخشِ پنجم هم سنجش است: کدام عدد نشان میدهد برنامه کار کرده یا نه.
فرقِ اصلی با بازاریابیِ مصرفکننده در خودِ خرید است. در فروش به شرکتها معمولاً چند نفر در تصمیم دخالت دارند، خرید با بودجه و تأییدِ رسمی انجام میشود، مبلغِ هر قرارداد بالاتر و تعدادِ مشتریانِ ممکن کمتر است، و از اولین تماس تا قرارداد هفتهها یا ماهها طول میکشد. این ویژگیها در فروش B2B چیست باز شدهاند. نتیجهاش برای برنامه این است که بهجای پیامِ همگانی برای «همهی بازار»، با فهرستی از سازمانها و نقشهای مشخص کار میکنید و هر ریالِ بازاریابی باید به یک سرنخِ قابلِ پیگیری برسد.
واژهی «بازاریابی صنعتی» هم در ایران اغلب برای همین کار به کار میرود: بازاریابیِ مواد، قطعات، ماشینآلات و خدماتی که مشتریشان کارخانه، پیمانکار، پخش یا سازمانِ دولتی است. منطقِ برنامه در هر دو یکی است.
هفت گامِ نوشتنِ برنامه
یک طرح بازاریابی شرکتها لازم نیست کتاب باشد؛ چهار پنج صفحه که این هفت گام را جواب بدهد کافی است:
- وضعِ فعلی: مشتریانِ امروز از کجا آمدهاند، کدام محصول بیشترین سود را داده و کدام کانال تا امروز چه آورده. اگر دادهای نیست، همین را بنویسید؛ اولین هدفِ برنامه میشود جمعکردنِ داده.
- هدف: یک یا دو هدفِ عددی برای دوره، و تبدیلِ آن به تعدادِ سرنخِ لازم.
- مشتری هدف: چه نوع سازمانی، در چه اندازه و منطقهای، و چه کسانی در آن سازمان در خرید نقش دارند.
- پیام و پیشنهاد: مشکلِ مشخصی که برای آن مشتری حل میکنید، به زبانِ خودِ او، نه فهرستِ ویژگیهای محصول.
- کانالها: دو تا چهار کانال که واقعاً به آن نقشها میرسند، با یک مسئولِ مشخص برای هرکدام.
- بودجه و تقویم: پولِ هر کانال، ماهِ اجرا، و سهمی برای آزمونِ کانالِ تازه.
- سنجش و بازبینی: چند عددِ ثابت که هر ماه دیده و هر فصل بر اساسش تصمیم گرفته شود.
بقیهی این راهنما گامهای ۲ تا ۷ را باز میکند.
هدف: از عددِ فروش به عددِ سرنخ
هدفِ «فروش را بیشتر کنیم» قابلِ برنامهریزی نیست. معیارِ رایج برای نوشتنِ هدف، معیارِ SMART است که جورج دوران در ۱۹۸۱ مطرح کرد: هدف مشخص باشد، قابلِ اندازهگیری باشد، مسئولِ معین داشته باشد، واقعبینانه باشد و زماندار. نسخههای بعدی بهجای چند حرف از «دستیافتنی» و «مرتبط» استفاده میکنند، ولی روحش همان است: هدفی که آخرِ دوره بشود دربارهاش گفت «شد» یا «نشد».
بعد هدف را به عقب حساب کنید. اگر میخواهید در یک فصل ۱۵ مشتریِ سازمانیِ تازه بگیرید و تجربهی خودتان (نه عددِ کتاب) میگوید از هر هفت هشت سرنخ یکی قرارداد میشود، حدودِ ۱۱۰ سرنخ لازم دارید. همین عدد است که بودجه و کانالها را تعیین میکند. اگر نرخ تبدیلِ خودتان را نمیدانید، با ماشینحساب نرخ تبدیل از دادهی فصلِ گذشته حسابش کنید و مراحلش را در قیف فروش ببینید.
مشتری هدف و مرکز خرید
مشتری هدف در B2B دو لایه دارد: سازمان و آدمها. برای سازمان چند ویژگیِ عینی بنویسید: صنعت، اندازه (تعدادِ کارکنان یا ظرفیت)، منطقه، و نشانهای که میگوید الان نیاز دارند؛ مثلاً کارخانهای که خطِ تازه راه انداخته یا پیمانکاری که پروژهی تازه برده است. بهترین منبع برای این ویژگیها مشتریانِ سودآورِ فعلیاند: از ده مشتریِ خوبتان بپرسید چه چیزی مشترک دارند. اگر مشتریانِ موجود را هنوز دستهبندی نکردهاید، بخشبندی مشتریان نقطهی شروع است.
لایهی دوم همان چیزی است که در ادبیاتِ بازاریابی «مرکز خرید» نام دارد. وبستر و ویند در مدلِ رفتارِ خریدِ سازمانی (۱۹۷۲) نقشهای آن را چنین برشمردند: مصرفکننده که با محصول کار میکند، اثرگذار که نظرِ فنی میدهد، خریدار که مذاکره و سفارش با اوست، تصمیمگیرنده که امضای نهایی را میزند، و دروازهبان که جریانِ اطلاعات را کنترل میکند؛ مثلاً منشی یا کارشناسِ تدارکات. پژوهشهای بعدی «آغازگر» را هم اضافه کردهاند. در یک کارخانه ممکن است مسئولِ تولید مصرفکننده باشد، مهندسِ کیفیت اثرگذار، واحدِ تدارکات خریدار و مدیرعامل تصمیمگیرنده.
فایدهی این تفکیک برای برنامه روشن است: پیام و کانالِ هر نقش فرق دارد. برای مهندس کاتالوگِ فنی و نمونه میفرستید، برای تدارکات پیشفاکتور شفاف و شرایطِ پرداخت، و برای مدیرعامل یک صفحه دربارهی صرفهجویی یا ریسکِ کمتر. برای اینکه بدانید سرنخِ رسیده به کدام مرحله و کدام نقش رسیده، از ارزیابی سرنخ کمک بگیرید.
انتخاب کانالها در بازاریابی صنعتی
کانالِ خوب کانالی است که به نقشهای مرکزِ خریدِ مشتریِ هدفتان میرسد، نه کانالی که مد است. کانالهای رایجِ بازاریابیِ صنعتی در ایران اینهاست؛ جزئیاتِ هرکدام در مقالهی خودش آمده:
- نمایشگاههای تخصصی: دیدارِ رو در رو با چند نقش در چند روز؛ پرهزینه است و ارزشش به پیگیریِ بعد از آن بستگی دارد — بازاریابی نمایشگاهی.
- معرفی و ارجاع: مشتریِ راضی که شما را به همکارِ صنفیاش معرفی میکند؛ معمولاً ارزانترین سرنخِ گرم — بازاریابی ارجاعی.
- تماس سرد و ویزیت حضوری: برای فهرستِ محدودی از سازمانهای هدف که هنوز شما را نمیشناسند — تماس سرد و فروش تلفنی.
- محتوا و سایت: مقاله، کاتالوگ و صفحهی محصول که مهندس یا کارشناسِ خرید پیش از تماس میخواند.
- پیامک و ایمیل به فهرستِ موجود: برای مشتریان و سرنخهای قبلی، نه فهرستِ خریداریشده — پیامک گروهی.
قاعدهی عملی: کم ولی کامل. سه کانال که هرکدام مسئول، بودجه، تقویم و روشِ ثبتِ سرنخ دارد بهتر از هفت کانالِ نیمهکاره است. پیش از اضافهکردنِ کانالِ تازه، بپرسید سرنخی که از آن میآید کجا ثبت و چه کسی پیگیرش میشود. روشِ مقایسهی کانالها با هم در سنجش کانال جذب مشتری آمده است.
بودجه: تقسیم و مثال عددی
دو راهِ رایج برای تعیینِ بودجه هست. راهِ اول درصدی از فروشِ پیشبینیشده است که ساده است ولی به هدف ربطی ندارد. راهِ دوم «از هدف به عقب» است: تعدادِ سرنخِ لازم را در هزینهی هر سرنخِ هر کانال ضرب میکنید. راهِ دوم برای B2B منطقیتر است، به شرطِ اینکه هزینهی هر کانال را از تجربهی خودتان داشته باشید. در سالِ اول که داده ندارید، با حدسِ محتاطانه شروع کنید و بعد از هر فصل عدد را اصلاح کنید. سهمِ کوچکی را هم برای آزمونِ یک کانالِ تازه کنار بگذارید تا برنامه فقط تکرارِ سالِ قبل نباشد.
مثالِ زیر کاملاً ساختگی است و فقط روشِ حساب را نشان میدهد. شرکتی برای یک فصل ۶۰۰ میلیون ریال بودجهی بازاریابی گذاشته و آخرِ فصل این نتیجه را ثبت کرده است:
| کانال | هزینه (میلیون ریال) | سرنخ | مشتری تازه | هزینهی هر مشتری |
|---|---|---|---|---|
| نمایشگاه تخصصی | ۳۰۰ | ۴۰ | ۵ | ۶۰ |
| ویزیت حضوری | ۱۵۰ | ۲۵ | ۵ | ۳۰ |
| محتوا و سایت | ۹۰ | ۳۰ | ۳ | ۳۰ |
| پیامک و ایمیل | ۶۰ | ۱۵ | ۲ | ۳۰ |
| جمع | ۶۰۰ | ۱۱۰ | ۱۵ | ۴۰ |
از این جدول نباید فوراً نتیجه گرفت که نمایشگاه را حذف کنید. نمایشگاه گرانترین مشتری را آورده، ولی شاید مشتریانش قراردادهای بزرگتری بسته باشند یا سرنخهایش هنوز در راه باشند. برای همین کنارِ هزینهی هر مشتری، مبلغِ قراردادها را هم ببینید و دربارهی کانالی که چرخهی خریدش طولانی است، بعد از یک فصل حکم ندهید.
سنجش: CAC، ROMI و بازبینی فصلی
دو سنجه برای برنامه پایهاند. هزینهی جذبِ مشتری (CAC) در سادهترین شکل هزینهی بازاریابیِ یک دوره تقسیم بر مشتریانِ تازهی همان دوره است؛ در مثالِ بالا ۶۰۰ ÷ ۱۵ = ۴۰ میلیون ریال. بازده بازاریابی (ROMI) میپرسد سودِ فروشی که بازاریابی آورده، پس از کسرِ هزینهی بازاریابی، چند درصدِ همان هزینه است. اگر آن ۱۵ مشتری ۳٬۰۰۰ میلیون ریال فروش آورده باشند و حاشیهی مشارکت (سهمِ سود پس از هزینههای متغیر) ۲۵٪ باشد، سودِ حاصل از این فروش ۷۵۰ میلیون ریال است و ROMI میشود (۷۵۰ − ۶۰۰) ÷ ۶۰۰ = ۲۵٪. شکلِ کاملترِ این دو و مقایسهشان میان کانالها در سنجش کانال جذب مشتری آمده است؛ برای برنامه همین بس که هر فصل با همان تعریف حساب کنید تا عددها قابلِ مقایسه بمانند.
هر دو سنجه به یک چیز وابستهاند: اینکه بدانید هر مشتری از کدام کانال آمده. اگر این پرسش در لحظهی ثبتِ سرنخ پرسیده و ثبت نشود، آخرِ فصل هیچ فرمولی نجاتتان نمیدهد. پس در برنامه یک خط بنویسید: «هر سرنخِ تازه همان روز با کانالش ثبت میشود.» عددها را ماهانه ببینید، ولی تقسیمِ بودجه را فصلی عوض کنید. شاخصهای تیمِ فروش، که بعد از تحویلِ سرنخ مهم میشوند، در KPI فروش آمدهاند و پیگیریِ خودِ سرنخ در مدیریت سرنخ فروش.
اشتباههای رایج در طرح بازاریابی شرکتها
- هدفِ بیعدد: «شناختهتر شویم» را نمیشود آخرِ فصل سنجید.
- مشتری هدفِ «همه»: وقتی همه هدفاند، پیام برای هیچکس دقیق نیست و بودجه پخش میشود.
- فقط یک نقش: با مدیرِ خرید قرار میگذارید ولی مهندسِ کیفیت نمونه را رد میکند و کسی خبر ندارد.
- کانالِ بیمسئول: کارتویزیتهای نمایشگاه دو هفته در کشو میماند و سرنخِ گرم سرد میشود.
- بیخبری از منبعِ مشتری: بودجهی فصلِ بعد با حدس تقسیم میشود چون کانالِ مشتریان ثبت نشده است.
- حکمِ زودهنگام: کانالی با چرخهی خریدِ ششماهه بعد از یک ماه «بیفایده» اعلام میشود.
بعد از رسیدنِ سرنخ، کارِ بازاریابی تمام و کارِ فروش شروع میشود؛ روشهای گفتوگو و بستنِ قرارداد در تکنیکهای فروش و پاسخ به تردیدهای خریدار در پاسخ به اعتراضات مشتری آمده است.
برنامهی بازاریابی در ملل CRM و آنچه ساخته نشده
ملل CRM نرمافزارِ مدیریتِ ارتباط با مشتری است، نه ابزارِ برنامهریزیِ بازاریابی. پس خودِ برنامه را در سندِ جدا بنویسید؛ کاری که نرمافزار میکند ثبت و شمارشِ منبعِ مشتری و رساندنِ پیام به فهرستِ هدف است:
- ثبتِ کانال: فرمِ معرفیِ شخص فیلدِ «نحوه آشنایی» دارد که از فهرستِ خودِ شرکت انتخاب میشود، و فیلدِ «معرف» برای مشتریای که مشتریِ دیگری معرفی کرده است. شخصی که معرف ثبت شود خودکار برچسبِ «وفادار» میگیرد. مدیرِ شرکت میتواند «نحوه آشنایی» را در تنظیمات الزامی کند تا هیچ شخصِ تازهای بیکانال ثبت نشود.
- شمارشِ مشتریانِ هر کانال: در فهرستِ مشتریان، «نحوه آشنایی» ستونِ جدولِ اشخاص است و کادرِ «فیلتر پیشرفته» کشوی «نحوه آشنایی» دارد که کنارِ هر گزینه تعدادِ مشتریانِ آن را نشان میدهد؛ با «تاریخ ثبت» ترکیبش کنید تا عددِ یک دوره را ببینید.
- پیام به فهرستِ هدف: بعد از فیلتر، دکمهی «ارسال پیامک به این فهرست» همان فهرست را به صفحهی ارسالِ پیامکِ گروهی میبرد؛ مراحلش در راهنمای پیامک گروهی آمده است.
- راهِ پیگیری: گزارشِ «مقایسهی نحوهی پیگیری» نمایی به نامِ «کدام راه به فروش میرسد» دارد. این گزارش راهِ پیگیری (تلفن، حضوری و …) را میسنجد، نه کانالِ جذب را، و خودش هم میگوید فقط نسبت را نشان میدهد، نه علت را.
| مورد | وضعیت | راهِ امروز |
|---|---|---|
| ثبتِ کمپین یا برنامهی بازاریابی | ساخته نشده | برنامه را در سندِ جدا نگه دارید |
| بودجه و هزینهی هر کانال | ساخته نشده | هزینه را جدا ثبت کنید و تعدادِ مشتری را از «فیلتر پیشرفته» بردارید |
| محاسبهی خودکارِ CAC و ROMI | ساخته نشده | با فرمولهای همین مقاله دستی حساب کنید |
پرسشهای متداول دربارهی برنامه بازاریابی B2B
برنامه بازاریابی B2B چه فرقی با برنامه بازاریابی B2C دارد؟
در B2B خریدار یک نفر نیست و چند نقش در سازمانِ مشتری تصمیم میگیرند، چرخهی خرید طولانیتر است و تعدادِ مشتریانِ بالقوه کمتر. پس برنامه بهجای پیامِ همگانی، روی فهرستِ مشخصی از سازمانها، نقشهای درگیر و کانالهایی تمرکز میکند که به همان افراد میرسند.
بودجه بازاریابی B2B را چطور تعیین کنیم؟
از هدف به عقب حساب کنید: چند مشتریِ تازه لازم است، با نرخ تبدیلِ فعلی چند سرنخ میخواهد، و هر کانال تا امروز هر سرنخ را با چه هزینهای آورده است. بخشِ کوچکی از بودجه را هم برای آزمودنِ یک کانالِ تازه کنار بگذارید و هر فصل تقسیم را با عددِ واقعی بازبینی کنید.
برنامه بازاریابی B2B چه بخشهایی دارد؟
هفت بخش: وضعِ فعلی، هدفِ عددی و تعدادِ سرنخِ لازم، مشتری هدف و نقشهای مرکز خرید، پیام و پیشنهاد، دو تا چهار کانال با مسئولِ مشخص، بودجه و تقویم، و چند سنجهی ثابت برای بازبینی. سندی چهار پنج صفحهای که این هفت بخش را جواب بدهد کافی است.
برنامه بازاریابی را هر چند وقت بازبینی کنیم؟
عددهای کانالها را ماهانه نگاه کنید ولی تقسیمِ بودجه را فصلی عوض کنید، چون در فروشِ سازمانی یک ماه برای بستهشدنِ قراردادها معمولاً کافی نیست. برنامهی سالانه را هم یک بار در سال از نو بنویسید.
ملل CRM بودجه و هزینه هر کانال بازاریابی را ثبت میکند؟
نه. ثبتِ کمپین، بودجه یا هزینهی هر کانال و محاسبهی خودکارِ CAC و ROMI در ملل CRM ساخته نشده است. آنچه هست فیلدِ «نحوه آشنایی» روی هر شخص و فیلترِ آن در «فیلتر پیشرفته» است که تعدادِ مشتریانِ هر کانال را میدهد؛ هزینه را جدا نگه دارید و تقسیم را خودتان انجام دهید.
منابع
تعریفها و فرمولها از منابعِ زیر برداشته شدهاند؛ همهی عددهای مثال ساختگیاند.