فروش مشاورهای چیست؟
فروش مشاورهای روشی است که در آن فروشنده پیش از پیشنهادِ هر محصولی، با پرسشهای هدفمند وضعیت و مشکلِ خریدار را کشف میکند و بعد راهحلی پیشنهاد میدهد که به همان مشکل وصل است. اصطلاحِ «فروش مشاورهای» (Consultative Selling) با کتابِ مک هنان به همین نام شناخته شد؛ ایدهی محوریاش این است که فروشنده باید مثلِ مشاوری فکر کند که سود و بهبودِ کارِ مشتری را میفروشد، نه فقط کالا را.
«فروش راهحلمحور» (Solution Selling) هم خویشاوندِ نزدیکِ همین روش است و با کتابی از مایکل بازورث به همین نام رایج شد. هر دو یک نقطهی شروع دارند: مسئلهی خریدار. فرقشان بیشتر در تأکید است: فروشِ راهحلمحور روی ساختنِ بستهای از محصول و خدمت که مشکل را حل کند تمرکز دارد، و فروشِ مشاورهای روی رابطه و نقشِ فروشنده بهعنوانِ مشاورِ قابلِ اعتماد. در عمل، کارشناسِ فروشِ B2B هر دو را با هم به کار میبرد.
یک نشانهی ساده برای اینکه بفهمید فروشتان مشاورهای است یا نه: در پایانِ جلسه، آیا میتوانید مشکلِ خریدار را با عدد و با زبانِ خودِ او بنویسید؟ اگر فقط میدانید «به دستگاه نیاز دارند»، هنوز در فروشِ محصولمحور هستید.
تفاوت با فروش محصولمحور
فروشِ محصولمحور اشتباه نیست؛ برای خیلی از خریدها کافی و حتی بهتر است. ولی وقتی خرید پیچیده میشود، این دو روش در جاهای مهمی از هم جدا میشوند:
| موضوع | فروش محصولمحور | فروش مشاورهای |
|---|---|---|
| شروعِ جلسه | معرفیِ محصول و ویژگیها | پرسش دربارهی وضعیت و مشکلِ خریدار |
| چه کسی بیشتر حرف میزند | فروشنده | خریدار |
| ارزش چطور گفته میشود | «این دستگاه ۲۰٪ قویتر است» | «با رفعِ این توقف، ماهی فلان مبلغ کمتر ضرر میکنید» |
| نگاه به قیمت | رقابت روی تخفیف | مقایسهی قیمت با هزینهی ماندنِ مشکل |
| اعتراضها | بعد از پیشنهاد ظاهر میشوند | بخشیشان در کشفِ نیاز از پیش روشن میشوند |
| نتیجهی خوب | یک سفارش | سفارش بهاضافهی جایگاهِ مشاور برای خریدهای بعدی |
عددِ ۲۰٪ در جدول فقط نمونهی یک جملهی رایجِ فروشنده است، نه یک آمار. نکته این است که خریدار با «قویتر» کاری ندارد مگر آنکه بداند این قدرت کدام مشکلِ او را حل میکند.
کِی فروش مشاورهای ارزش دارد و کِی نه
این روش وقتگیر است و همهجا لازم نیست. پیش از آنکه برای هر تماس یک جلسهی یکساعته بگذارید، اینها را بسنجید:
- ارزش دارد وقتی خرید گران یا پرریسک است، چند نفر در تصمیم نقش دارند (مدیر فنی، مالی، خرید)، محصول باید با شرایطِ مشتری تنظیم شود، یا رابطه چندساله است. این همان ویژگیهای فروش B2B است.
- ارزش ندارد وقتی خرید کوچک و تکراری است، خریدار دقیقاً میداند چه میخواهد (کد کالا، تعداد، تاریخ تحویل) و فقط قیمت و سرعت را مقایسه میکند. اینجا پرسشهای طولانی آزارش میدهد.
- بینابین وقتی مشتریِ قدیمی سفارشِ همیشگیاش را میدهد ولی شما نشانهای از تغییر میبینید (مقدارِ کمتر، تأخیرِ پرداخت). دو سه پرسشِ کوتاه کافی است تا بفهمید چیزی عوض شده یا نه.
چهار نوع پرسش SPIN
SPIN را نیل رکهام در کتابِ «SPIN Selling» معرفی کرد. این کتاب از پژوهشِ شرکتِ او، هاتویت، روی فروشهای بزرگ بیرون آمد. SPIN مخففِ چهار نوع پرسش است که معمولاً به همین ترتیب جلو میروند. این ترتیب را راهنما بگیرید، نه فیلمنامه.
۱. پرسشهای وضعیت (Situation)
واقعیتهای پایه را جمع میکنند: اندازه، روال، تجهیزاتِ فعلی. لازماند ولی خریدار را خسته میکنند، چون برای او چیزی ندارند. هرچه را میشود پیش از جلسه از سایتِ مشتری، تماسِ قبلی یا پروندهاش فهمید، در جلسه نپرسید.
- «الان هوای فشردهی خط تولید را با چند دستگاه تأمین میکنید؟»
- «سرویس دستگاهها را خودتان انجام میدهید یا پیمانکار دارید؟»
- «تصمیمِ خرید تجهیزات معمولاً با کدام واحد است؟»
۲. پرسشهای مشکل (Problem)
سراغِ نارضایتی و سختی میروند. اینجا خریدار برای اولین بار دربارهی خودش حرف میزند، نه دربارهی شما.
- «کجای کار با سیستمِ فعلی بیشتر از همه وقت میگیرد؟»
- «پیش آمده که خط بهخاطرِ افتِ فشار بخوابد؟»
- «از چه چیزی در وضعِ فعلی راضی نیستید؟»
۳. پرسشهای پیامد (Implication)
مهمترین و سختترین نوعاند. یک مشکلِ کوچک را به هزینه، ریسک و اثرش روی بقیهی کار وصل میکنند. خریدار تا وقتی پیامد را نبیند، مشکل را «قابلتحمل» میداند و دلیلی برای خرید ندارد.
- «وقتی خط میخوابد، چند ساعت طول میکشد تا دوباره راه بیفتد؟»
- «هر ساعت توقف چقدر برایتان هزینه دارد، از دستمزد تا سفارشِ عقبافتاده؟»
- «این تأخیرها روی قولهایی که به مشتریِ خودتان دادهاید چه اثری گذاشته؟»
۴. پرسشهای سودِ رفعِ نیاز (Need-payoff)
از خریدار میخواهند خودش ارزشِ راهحل را بگوید. فرقِ بزرگی است بینِ اینکه شما بگویید «این راهحل پولتان را برمیگرداند» و اینکه خودِ مدیر فنی بگوید «اگر این توقفها تمام شود، دیگر شیفتِ اضافه نمیگذاریم». جملهی دوم را او در جلسهی داخلیِ شرکتش هم تکرار میکند.
- «اگر توقفها به صفر نزدیک شود، چه چیزی در برنامهی تولید عوض میشود؟»
- «حلشدنِ این مشکل برای مدیرعامل چقدر مهم است؟»
- «اگر سرویس قابلِ پیشبینی شود، چه کمکی به برنامهریزیِ تعمیرات میکند؟»
یک گفتوگوی کامل: مثال کمپرسور
مثالِ زیر ساختگی است. کارشناسِ فروشِ یک شرکتِ فروشِ کمپرسور صنعتی به دیدنِ مدیر فنیِ یک کارخانهی بستهبندی میرود. پیش از جلسه از تماسِ قبلی میداند که کارخانه دو کمپرسورِ قدیمی دارد؛ پس پرسشهای وضعیت را کوتاه میکند.
- وضعیت: «تماسِ قبلی گفتید دو دستگاه دارید که هر دو هشت سال کار کردهاند. هنوز همینطور است؟» — «بله.»
- مشکل: «با این دو دستگاه چه سختیای دارید؟» — «تابستان فشار میافتد و گاهی خط میخوابد.»
- پیامد: «ماهی چند ساعت؟» — «حدودِ سه ساعت.» «هر ساعت توقف چقدر خرج دارد؟» — «با دستمزد و ضایعات، حدودِ ۴۰ میلیون ریال.»
- پیامد (ادامه): «یعنی ماهی حدودِ ۱۲۰ میلیون ریال، و سالی حدودِ ۱٬۴۴۰ میلیون ریال؟» — «تا حالا اینطور حسابش نکرده بودم.»
- سودِ رفعِ نیاز: «اگر این توقفها حذف شود، آن مبلغ صرفِ چه میشود؟» — «همان شیفتِ اضافهی آخرِ ماه را لازم نداریم و سفارشها سرِ وقت میرود.»
حساب ساده است: ۳ ساعت × ۴۰ میلیون ریال = ۱۲۰ میلیون ریال در ماه، و ۱۲۰ × ۱۲ = ۱٬۴۴۰ میلیون ریال در سال. حالا پیشنهادِ فروشنده دیگر «یک کمپرسورِ تازه» نیست؛ «حذفِ هزینهای حدودِ ۱٬۴۴۰ میلیون ریال در سال» است، با عددی که خودِ خریدار گفته. هر قیمتی که پیشنهاد شود کنارِ این عدد سنجیده میشود، نه کنارِ قیمتِ فروشندهی دیگر.
دقت کنید که کارشناس در این پنج قدم هیچ ویژگیای از دستگاه نگفت. معرفیِ محصول بعد از این میآید و حالا هدف دارد: فقط ویژگیهایی که به افتِ فشار و توقف ربط دارند.
قواعد سوال پرسیدن در فروش
- باز بپرسید، بعد دقیق کنید. «چه سختیای دارید؟» در را باز میکند؛ «ماهی چند ساعت؟» عدد میآورد. هر دو لازماند، به همین ترتیب.
- یک پرسش در هر نوبت. سه پرسش پشتِهم یعنی خریدار فقط به آخری جواب میدهد.
- بعد از جواب، سکوت کنید. اطلاعاتِ مهم معمولاً در جملهی دومِ خریدار میآید، وقتی فرصت دارد ادامه دهد.
- با زبانِ خودِ او خلاصه کنید. «پس اگر درست فهمیده باشم، مشکلِ اصلی توقفِ تابستان است، نه مصرفِ برق؟» هم اشتباهِ شما را اصلاح میکند و هم به خریدار نشان میدهد شنیده شده.
- از پرسشهای جهتدار پرهیز کنید. «قبول دارید که دستگاههای قدیمی پول هدر میدهند؟» پرسش نیست، فشار است، و خریدارِ باتجربه آن را میفهمد.
- برای هر نقش پرسشِ خودش را داشته باشید. مدیرِ فنی از توقف میگوید، مدیرِ مالی از نقدینگی و مدیرعامل از قول به مشتری. یک فهرستِ پرسشِ واحد برای همه کار نمیکند.
- حق دارید بگویید «به کارتان نمیآید». اگر کشفِ نیاز نشان داد مشکل جای دیگری است، گفتنش اعتماد میسازد و همین اعتماد فروشهای بعدی را میآورد.
پرسیدن در تماسِ تلفنی هم همین قواعد را دارد، فقط کوتاهتر. نمونهی اسکریپتِ تماس را در فروش تلفنی و شروعِ گفتوگو با کسی که شما را نمیشناسد را در تماس سرد ببینید.
اشتباههای رایج
- بازجویی بهجای گفتوگو: ده پرسشِ وضعیت پشتِهم بدونِ آنکه خریدار چیزی دریافت کند. اینها را پیش از جلسه پیدا کنید.
- پریدن به راهحل: خریدار اولین مشکل را میگوید و فروشنده فوراً محصول را معرفی میکند. پیامد هنوز سنجیده نشده و قیمت گران به نظر میرسد.
- ساختنِ عدد بهجای خریدار: «حتماً ماهی صد میلیون ضرر میکنید.» عددی که خریدار نگفته، در جلسهی داخلیِ او دفاع نمیشود.
- فراموشکردنِ یافتهها: جلسهی خوبی برگزار میشود ولی هیچجا نوشته نمیشود؛ ماهِ بعد همکارِ دیگری همان پرسشها را از اول میپرسد.
- فقط با یک نفر حرفزدن: مدیرِ فنی قانع شده ولی مدیرِ مالی هیچوقت پیامد را نشنیده و پیشنهاد را رد میکند.
بعد از جلسه: از نیاز تا پیشنهاد
کشفِ نیاز وقتی ارزش دارد که به قدمِ بعد برسد. سه کار را همان روز انجام دهید:
- یافتهها را بنویسید: مشکل، پیامد با عدد، جملهی سودِ رفعِ نیاز از زبانِ خریدار، و نامِ کسانی که در تصمیم نقش دارند.
- پیگیریِ بعدی را مشخص کنید: با چه کسی، کِی و با چه هدفی. «بعداً تماس میگیرم» پیگیری نیست.
- پیشنهاد را بر پایهی همان یافتهها بسازید: بخشِ اولِ پیشنهاد باید مشکلِ او باشد، نه معرفیِ شرکتِ شما. شیوهی نوشتنش در پیشنهاد فروش (پروپوزال) آمده و سند رسمیِ قیمت در پیش فاکتور.
بعد از پیشنهاد هم اعتراضها و چانهزنی میآیند. پاسخ به آنها در پاسخ به اعتراضات مشتری و مذاکره فروش آمده است، و نمای کلیِ همهی تکنیکها در تکنیکهای فروش. اگر سرنخ هنوز تازه است و نمیدانید ارزشِ جلسه را دارد یا نه، پیش از آن ارزیابی سرنخ با BANT را بخوانید.
ثبت جلسهی کشف نیاز در ملل CRM
ملل CRM ابزاری برای اجرای خودِ گفتوگو نیست، ولی جایی است که یافتههای جلسه گم نشود و قدمِ بعد فراموش نشود:
- ثبتِ مکالمه: در فرمِ ثبتِ مکالمه، «موضوع مکالمه» را انتخاب میکنید و در کادرِ کنارش («توضیحی بنویسید که موضوعِ مکالمه را بهتر شرح دهد»، حداکثر ۱۵۰ حرف) یک خلاصهی کوتاه مینویسید؛ یافتههای SPIN در «شرح مکالمه» میآید و با «ذخیره اطلاعات» در پروندهی همان شخص مینشیند تا همکارِ بعدی از اول نپرسد.
- کاریز: کشوی اختیاریِ «مرحله فروش» در همان فرم، مکالمه را به یک معامله میبرد یا معاملهی بازِ همان سازمان را به مرحلهی انتخابی جلو میبرد. معامله مالِ سازمان است، پس شخصی که سازمان ندارد این کشو را نمیبیند. روندِ کامل در کاریز فروش و مدیریت فرصتها آمده است.
- مرحلهی نیازسنجی: مدیرِ شرکت در «بخش سی آر ام» ← «تنظیمات» ← کارتِ «فهرستهای پایه»، ردیفِ «پیگیری و فروش» ← «مدلهای فروش» با «مدلِ جدید» و «استفاده از این الگو» میتواند الگوی «فروشِ خدمات» را بردارد که این هفت مرحله را دارد: «تماسِ اولیه»، «جلسه/نیازسنجی»، «ارائهیِ پروپوزال»، «مذاکره»، «عقدِ قرارداد»، «اجرا و تحویل» و «پیگیریِ وصول». نامها قابلِ ویرایشاند.
- ثبت با صدا: دکمهی شناورِ «ثبتِ کار با صدا» (آزمایشی) خلاصهی جلسه را از حرفِ شما به فرمِ مکالمه تبدیل میکند و تا خودتان تأیید نکنید چیزی ذخیره نمیشود.
آنچه ساخته نشده: فرم یا فهرستِ آمادهی پرسشهای کشفِ نیاز (SPIN) در نرمافزار نیست و یافتهها متنِ آزادند؛ پرسشنامهی خودتان را بیرونِ نرمافزار نگه دارید. «بخش حسابداری» هم در منو نشانِ «بهزودی» دارد.
برای دیدنِ اینکه مکالمههای ثبتشده چطور به سرنخ و مشتری میرسند، مدیریت سرنخ فروش و قیف فروش را بخوانید.
پرسشهای متداول دربارهی فروش مشاورهای
فروش مشاوره ای با فروش راهحلمحور یکی است؟
خیلی نزدیکاند و اغلب بهجای هم به کار میروند. هر دو از مسئلهی خریدار شروع میکنند نه از محصول. فروشِ راهحلمحور بیشتر بر بستهکردنِ محصول و خدمت در قالبِ یک راهحل تأکید دارد و فروشِ مشاورهای بر نقشِ فروشنده بهعنوانِ مشاوری که گاهی حتی میگوید «این محصول به کارتان نمیآید».
SPIN مخفف چیست؟
SPIN چهار نوع پرسش است که نیل رکهام در کتابِ SPIN Selling معرفی کرد: Situation (وضعیت)، Problem (مشکل)، Implication (پیامد) و Need-payoff (سودِ رفعِ نیاز). ترتیبش راهنماست، نه فیلمنامهای که باید کلمهبهکلمه اجرا شود.
در یک جلسهی کشف نیاز چند سوال بپرسیم؟
عدد ثابتی ندارد. قاعدهی عملی این است که پرسشهای وضعیت را کم کنید، چون جوابِ بیشترشان را میشود پیش از جلسه پیدا کرد، و وقت را صرفِ پرسشهای مشکل و پیامد کنید. اگر بیشترِ جلسه را خودتان حرف زدید، کشفِ نیاز انجام نشده است.
فروش مشاوره ای برای محصول ارزان هم جواب میدهد؟
معمولاً نه به شکلِ کامل. وقتی خرید کوچک، تکراری و کمریسک است، خریدار حوصلهی جلسهی طولانی ندارد و قیمت و تحویلِ سریع مهمتر است. فروشِ مشاورهای جایی ارزش دارد که خرید گران، چندنفره یا پرریسک باشد؛ برای خریدِ ساده چند پرسشِ کوتاه کافی است.
ملل CRM فرم آمادهی پرسشهای SPIN دارد؟
نه. فرم یا فهرستِ آمادهی پرسشهای کشفِ نیاز ساخته نشده است. یافتههای جلسه را در «شرح مکالمه» ی فرمِ ثبتِ مکالمه مینویسید و با کشوی «مرحله فروش» معامله را در کاریز جلو میبرید؛ الگوی «فروشِ خدمات» مرحلهی «جلسه/نیازسنجی» را از پیش دارد.
منابع
تعریفِ چهار نوع پرسش از کتابِ رکهام است؛ دو کتابِ دیگر خاستگاهِ اصطلاحهای «فروش مشاورهای» و «فروش راهحلمحور»اند. مثالها و عددهای این مقاله ساختگیاند.