فرآیند فروش چیست؟
فرآیند فروش مجموعهی مشخص و مرتبی از قدمهاست که تیمِ فروش برای تبدیلِ یک سرنخ به مشتریِ پولداده برمیدارد. منابعِ آموزشیِ فروش از دههها پیش آن را در قالبِ «هفت گامِ فروش» آموزش دادهاند: یافتن و سنجیدنِ مشتری، آمادگی پیش از تماس، شروعِ گفتوگو، ارائه، پاسخ به اعتراض، بستن و پیگیری. مقالهی مانکریف و مارشال نشان داده که همین گامها با گذشتِ زمان از نگاهِ «فروشنده چه میکند» به نگاهِ «رابطه با مشتری چطور ساخته و نگه داشته میشود» رفتهاند.
یک تفکیکِ مفید هم هست: فرآیند میگوید «چه قدمهایی و به چه ترتیبی»، و روششناسیِ فروش (مثلِ پرسشهای SPIN یا فروشِ مشاورهای) میگوید «هر قدم چطور اجرا شود». این مقاله فقط دربارهی اولی است؛ برای دومی فروش مشاورهای و تکنیکهای فروش را بخوانید.
چرا مهم است؟ چون بدونِ فرآیندِ نوشتهشده، هر کارشناس فروش را به سبکِ خودش جلو میبرد، گزارشِ مدیر مقایسهی سلیقههاست، و کارشناسِ تازهوارد هیچ نقشهای ندارد. فرآیندِ روشن پایهی همهی کارهای دیگرِ مدیریت تیم فروش است: هدفگذاری، جلسهی هفتگی، ارزیابی و آموزش.
فرآیند، قیف و کاریز: سه چیزِ جدا
- فرآیند فروش قاعده است: مراحل، ترتیبشان و شرطِ گذر از هرکدام. روی کاغذ نوشته میشود و کم عوض میشود.
- کاریز (پایپلاین) وضعیتِ امروزِ فرصتهای باز است: کدام معامله در کدام مرحله است. ادارهی آن را در مدیریت فرصتهای فروش گفتهایم.
- قیف عددِ همان مراحل است: چند فرصت به هر مرحله رسیده و چند درصد عبور کرده. شمارش و پیداکردنِ نشت در قیف فروش آمده است.
ترتیب مهم است: اول فرآیند طراحی میشود، بعد کاریز با آن پر میشود، و بعد قیف معنی پیدا میکند.
نه مرحلهی فرآیند فروش B2B
در فروشِ سازمانی چند تصمیمگیرنده، چرخهی طولانی و پرداختِ اعتباری داریم (جزئیاتش در فروش B2B)؛ پس فرآیند نباید در «بستنِ قرارداد» تمام شود. جدولِ زیر یک الگوی عمومی است که باید با کارِ شرکتِ شما تنظیم شود. «ورود» یعنی فرصت با چه شرطی وارد این مرحله میشود و «خروج» یعنی چه چیزی باید رخ دهد تا به مرحلهی بعد برود.
| مرحله | معیارِ ورود | معیارِ خروج |
|---|---|---|
| ۱. شناسایی سرنخ | نام و راهِ تماسِ یک سازمان یا شخص ثبت شد | منبعِ سرنخ و صاحبش مشخص شد و اولین تماس انجام شد |
| ۲. ارزیابی سرنخ | اولین گفتوگو ثبت شد | نیاز، بودجه یا زمانِ خرید و تصمیمگیرنده تا حدی روشن شد؛ یا سرنخ با دلیل کنار رفت |
| ۳. کشف نیاز و جلسه | مشتری جلسه یا تماسِ تخصصی را پذیرفت | مشکلِ مشتری به زبانِ خودش ثبت شد و او درخواستِ پیشنهاد یا قیمت کرد |
| ۴. پیشنهاد و پیشفاکتور | درخواستِ قیمت یا پیشنهاد از طرفِ مشتری | پیشفاکتور به دستِ رابطِ مشخصی رسید و تاریخِ پاسخ تعیین شد |
| ۵. مذاکره و تأیید داخلی | مشتری دربارهی قیمت یا شرایط پاسخ داد | شرایطِ نهایی را مشتری پذیرفت و تأییدکنندهی داخلیِ شما هم قیمت و تخفیف را تأیید کرد |
| ۶. قرارداد یا فاکتور | توافقِ نهایی با هر دو تأیید | قرارداد امضا یا فاکتور صادر شد |
| ۷. تحویل یا اجرا | سندِ فروش قطعی شد | کالا تحویل یا خدمت اجرا شد و تحویلگیرنده تأیید کرد |
| ۸. وصول | تحویل انجام شد یا سررسیدِ پرداخت رسید | کلِ مبلغ وصول شد (چکها پاس شد، نه فقط دریافت) |
| ۹. پس از فروش | وصولِ کامل یا پایانِ تحویل | رضایت پرسیده و ثبت شد و قدمِ بعدیِ رابطه (تمدید، خریدِ دوباره) تاریخ گرفت |
دو مرحلهی اول را مفصلتر در مدیریت سرنخ فروش و ارزیابی سرنخ با BANT باز کردهایم. مرحلهی چهار در نوشتن پیشنهاد فروش و مرحلهی هشت در CRM با صدور فاکتور و وصول مطالبات آمده است.
هر مرحله یک خروجیِ دوم هم دارد: باخت. فرآیندی که فقط راهِ جلو رفتن را تعریف کند، فرصتهای مرده را تا ابد در کاریز نگه میدارد. پس در هر مرحله بنویسید فرصت کِی و با چه دلیلی بسته میشود؛ دلیلها را از یک فهرستِ ثابت انتخاب کنید تا بعداً قابلِ شمارش باشند (دلایل شکست فروش).
معیارِ ورود و خروج را چطور بنویسیم؟
معیارِ خروج شرطی است که باید برقرار باشد تا فرصت به مرحلهی بعد برود. معیارِ خوب سه ویژگی دارد:
- قابلِ دیدن است، نه احساس. «مشتری علاقهمند است» معیار نیست؛ «مشتری تاریخِ جلسهی دوم را داد» هست.
- به کارِ مشتری بند است، نه فقط کارِ فروشنده. «پیشفاکتور فرستادیم» نشان نمیدهد مشتری جلو آمده؛ «رابطِ خرید پیشفاکتور را گرفت و گفت تا پنجشنبه جواب میدهد» نشان میدهد.
- مدیر بیپرسیدن میتواند درستیاش را ببیند. یعنی ردّی در سند، مکالمهی ثبتشده یا تاریخِ پیگیری دارد.
| معیارِ ضعیف | معیارِ قوی |
|---|---|
| جلسه خوب بود | مشکلِ مشتری و تصمیمگیرندهها ثبت شد و مشتری قیمت خواست |
| پیشفاکتور ارسال شد | پیشفاکتور به رابطِ مشخص رسید و تاریخِ پاسخ معلوم است |
| تقریباً قطعی است | شرایطِ پرداخت پذیرفته و تأییدِ داخلی گرفته شد |
| فاکتور زدیم، تمام شد | کلِ مبلغ وصول شد |
طراحی فرآیند فروش در شش قدم
- از معاملههای بُرده عقب بروید. چند فروشِ موفقِ اخیر را بردارید و برای هرکدام بنویسید از اولین تماس تا وصول چه اتفاقهایی، به چه ترتیبی افتاد. فرآیندِ واقعی از اینجا درمیآید، نه از الگوی کتاب.
- نقطههای تصمیمِ مشتری را جدا کنید. جاهایی که مشتری «بله» یا «نه» گفت (پذیرفتنِ جلسه، درخواستِ قیمت، پذیرفتنِ شرایط) مرزِ طبیعیِ مراحلاند.
- برای هر مرحله یک صاحب و یک سند بگذارید. چه کسی مسئول است و چه ردّی در سیستم میماند: مکالمه، پیشفاکتور، فاکتور یا رسیدِ وصول.
- معیارِ ورود و خروج بنویسید با سه ویژگیِ بخشِ قبل، و راهِ باخت را هم در هر مرحله تعریف کنید.
- اگر کالا و خدمات میفروشید، دو فرآیند بسازید. فروشِ کالا معمولاً سندمحور است (پیشفاکتور، تأیید، فاکتور، ارسال، وصول) و فروشِ خدمات جلسهمحور (نیازسنجی، پروپوزال، مذاکره، قرارداد، اجرا). یک فرآیندِ مشترک یکی را مجبور میکند مراحلِ خالی را رد کند.
- آزمایش کنید و بازنگری کنید. چند هفته با فرآیندِ تازه کار کنید و در جلسهی هفتگی فروش ببینید کدام مرحله مبهم است. اگر کارشناسها یک فرصت را در دو مرحلهی متفاوت میگذارند، معیارِ آن مرحله باید دوباره نوشته شود.
فرآیند وقتی کامل است که به کارشناسِ تازهوارد بدهید و بیسؤالِ اضافه بداند هر فرصت کجاست؛ برای همین فرآیندِ نوشتهشده اولین ابزارِ آموزش کارشناس فروش جدید است.
مثالِ زمانبندی: یک فرصت از سرنخ تا وصول
نمونهی زیر کاملاً ساختگی است و فقط نشان میدهد ثبتِ زمانِ هر مرحله چه چیزی را آشکار میکند. فرض کنید شرکتی فرضی دستگاهی را به یک کارخانهی فرضی میفروشد:
| گذر | روز |
|---|---|
| سرنخ ← ارزیابی (اولین تماس تا روشنشدنِ نیاز) | ۳ |
| ارزیابی ← جلسه و درخواستِ قیمت | ۷ |
| درخواستِ قیمت ← رسیدنِ پیشفاکتور | ۴ |
| پیشفاکتور ← پذیرشِ شرایط و تأییدِ داخلی | ۲ |
| تأیید ← صدورِ فاکتور | ۱ |
| فاکتور ← تحویل | ۵ |
| تحویل ← وصولِ کامل | ۳۰ |
| جمع | ۵۲ |
در این مثال، فاکتور روزِ ۱۷ صادر شده و کالا روزِ ۲۲ تحویل شده، ولی پول ۳۰ روزِ دیگر بعد از تحویل رسیده است؛ یعنی بیش از نیمی از چرخه بیرون از مراحلی است که معمولاً تیمِ فروش میبیند. فرآیندی که در فاکتور تمام شود، ۳۵ روزِ تحویل و وصول را از دیدِ مدیر پنهان میکند. اندازهگیریِ ماندن در هر مرحله و نرخِ عبور را در KPI فروش آوردهایم.
اشتباههای رایج
- مرحله با نامِ احساس: «گرم»، «داغ»، «نهایی». اینها برای هر کارشناس معنای دیگری دارند.
- پایان در قرارداد: تحویل، وصول و پس از فروش بیرون میمانند و پرریسکترین بخش دیده نمیشود.
- مراحلِ زیاد: با پانزده مرحله کسی فرصتها را جابهجا نمیکند و کاریز از واقعیت عقب میافتد.
- بیراهِ باخت: فرصتِ مرده بسته نمیشود و جمعِ کاریز همیشه بزرگتر از واقعیت است.
- جابهجاکردن بهجای فعالیت: بردنِ فرصت به ستونِ بعد بدونِ گفتوگوی ثبتشده با مشتری فقط تخته را مرتب میکند.
- فرآیندِ نوشتهنشده: اگر فرآیند فقط در ذهنِ مدیر باشد، با رفتنِ او هم میرود.
فرآیند فروش در ملل CRM
در ملل سی آر ام فرآیند فروش با «مدلهای فروش» تعریف میشود و هر فرصت در صفحهی «معاملهها» روی همین مراحل جلو میرود؛ نامِ داخلِ «» همان چیزی است که در نرمافزار میبینید. گامبهگامِ کار با معامله در راهنمای کاریز معاملات آمده است.
- تعریفِ مراحل: مدیرِ شرکت در «تنظیمات»، کارتِ «فهرستهای پایه»، ردیفِ «پیگیری و فروش»، دکمهی «مدلهای فروش» را میزند. هر شرکت میتواند چند مدل داشته باشد، مثلاً یکی برای کالا و یکی برای خدمات، و عنوانِ هر مرحله آزاد است. مدلی که ستونهای کاریز از آن ساخته میشود باید «پیشفرض» باشد.
- شروع از الگو: در «مدلِ جدید» با «استفاده از این الگو» میشود از «فروشِ کالا» (شش مرحله: «صدور پیش فاکتور» ← «اخذ تاییدیه پیش فاکتور» ← «صدور فاکتور» ← «ارسال بار» ← «پیگیری ارسال بار» ← «پیگیری وصول») یا «فروشِ خدمات» (هفت مرحلهی دستی از «تماسِ اولیه» تا «پیگیریِ وصول») شروع کرد، یا «از صفر میسازم».
- معیارِ خروجِ خودکار: ستونِ «حرکتِ خودکار (اختیاری)» هر مرحله را به یک رویدادِ واقعیِ فاکتور وصل میکند (صدورِ پیشفاکتور، تأییدش، صدورِ فاکتور، ارسال، تحویل، وصول) و معامله با رخدادنِ همان رویداد خودش جلو میرود؛ وصولِ کاملِ فاکتورهای معامله آن را با «برد — وصولِ کامل» میبندد. این برای سندی است که از صفحهی معامله با «صدور پیشفاکتور» یا از فرمِ ثبتِ مکالمه با همان معامله ساخته شده باشد.
- مرحلههای بیسند: گزینهی «دستی (همکاران خودشان جلو میبرند)» برای جلسه و مانندِ آن است و معامله با «بردن به مرحلهی …» در صفحهی معامله یا کشوی کارتِ کاریز جلو میرود.
- زمانِ هر مرحله و باخت: ستونِ «راکد پس از» مهلتِ هر مرحله را جدا تعیین میکند؛ «ناموفق شد» کشوی «دلیلِ شکست» را از فهرستِ شرکت باز میکند؛ و «گزارش و پیشبینی» جدولهای «قیفِ مراحل» و «ماندن در هر مرحله» را دارد.
- تأییدِ داخلی: پیشفاکتور و فاکتورِ فروش تأییدِ سرپرست (اگر صادرکننده سرپرست دارد) و مدیر (ادمین یا دارندهی «اجازهی تاییدِ اسناد») و، در صورتِ تعریف، تأییدکنندهی نهایی را میخواهند و ویرایشِ سند تأیید را باطل میکند؛ این همان معیارِ خروجِ مرحلهی پنجِ جدولِ بالاست.
- پس از فروش: بعد از فاکتور، پیگیریِ خودکارِ «بررسی رضایت مشتری» ساخته میشود و پاسخش وضعیتِ مشتری را «راضی» یا «ناراضی» میکند و سازمانِ او را، اگر «این سازمان مشتری ماست» باشد، به کادرِ «راضی» یا «ناراضی» ی فهرستِ «مشتریان» میبرد.
| مورد | وضعیت | راهِ امروز |
|---|---|---|
| چکلیست یا فیلدِ الزامیِ جدا برای خروج از هر مرحلهی دستی | ساخته نشده | معیار را در عنوانِ مرحله بنویسید (مثلاً «جلسه — نیاز ثبت شد») و در دستورالعملِ تیم |
| مسئولِ جدا برای هر مرحله | ساخته نشده | هر معامله یک مسئول دارد و ادمین دستی عوضش میکند |
| مرحلهی «کنارگذاشته» با دلیل برای سرنخ پیش از معامله | ساخته نشده | برای فرصتِ بازشده «ناموفق شد» با «دلیلِ شکست» هست |
فهرستِ کاملِ بخشها در امکانات ملل CRM است.
پرسشهای متداول دربارهی فرآیند فروش
فرآیند فروش چه فرقی با قیف فروش دارد؟
فرآیند فروش میگوید تیم برای هر فرصت چه قدمهایی را به چه ترتیبی و با چه شرطی برمیدارد. قیف فروش همان مراحل را از زاویهی عدد میبیند: چند فرصت به هر مرحله رسیده و چند درصد به مرحلهی بعد رفته است. اول فرآیند طراحی میشود، بعد قیف شمرده میشود.
فرآیند فروش B2B چند مرحله باید داشته باشد؟
عدد ثابتی ندارد. پنج تا نه مرحله برای بیشتر شرکتها کافی است. معیار، تعداد نیست؛ این است که هر مرحله یک رویداد قابل دیدن برای خروج داشته باشد و دو کارشناس یک فرصت را در دو مرحلهی متفاوت ثبت نکنند.
معیار خروج از یک مرحلهی فروش را چطور بنویسیم؟
طوری که مدیر بتواند بدون پرسیدن از کارشناس درستیاش را ببیند، و ترجیحاً با کاری که مشتری کرده نه کاری که فروشنده کرده. «پیشفاکتور را برای مشتری فرستادیم» معیار ضعیفی است؛ «مسئول خرید مشتری پیشفاکتور را دریافت کرد و تاریخ جلسهی بعد را داد» معیار قوی است.
آیا ملل CRM برای هر مرحله چکلیست خروج دارد؟
نه. چکلیست یا فیلد الزامی جدا برای خروج از هر مرحله ساخته نشده است. مرحلههایی که به یک رویداد فاکتور وصل شوند خودکار جلو میروند و مرحلههای دستی را مسئول معامله یا ادمین جلو میبرد؛ معیار خروج مرحلههای دستی را باید در عنوان مرحله و دستورالعمل تیم روشن کنید.
منابع
- The Power of Selling، بخشِ ۷٫۱: هفت گامِ فروش — کتابِ درسیِ باز
- Moncrief, W. C. & Marshall, G. W. (2005). The evolution of the seven steps of selling. Industrial Marketing Management, 34(1), 13–22.
- تعریفِ فرآیند فروش و فرقش با روششناسی — وبلاگِ HubSpot
- فرآیند فروش: «چه» در برابرِ «چطور» — وبلاگِ Salesforce