مدیریت موجودی کالا چیست؟
مدیریت موجودی کالا یعنی تصمیمگیری دربارهی اینکه از هر کالا چقدر نگه دارید، کی دوباره بخرید و به کدام کالا بیشتر برسید، طوری که نه فروش بهخاطرِ کمبود از دست برود و نه سرمایه بیدلیل در انبار بخوابد. انبارداری داده را میسازد (رسید، حواله، شمارش) و مدیریت موجودی از همان داده تصمیم درمیآورد.
این دو را از هم جدا ببینید. اگر هنوز ثبتِ روزانهی ورود و خروج جا نیفتاده، از نرمافزار انبارداری ساده شروع کنید؛ حواله، انتقال بین انبارها و دسترسیِ هر انبار آنجا توضیح داده شده است. این صفحه فرض میکند ثبت انجام میشود و سؤال این است که با آن چه کنیم. کارِ مدیریت موجودی در عمل به این چهار پرسش برمیگردد:
- دقت: عددی که سیستم میگوید با آنچه در قفسه است یکی است؟
- سرعت: هر کالا چقدر طول میکشد تا فروخته شود؟
- زمانِ خرید: در چه موجودیای باید سفارش داد که تا رسیدنِ بارِ تازه کم نیاوریم؟
- اولویت: وقت و دقتِ محدودِ تیم خرجِ کدام کالاها شود؟
کنترل موجودی: عددِ سیستم با قفسه یکی باشد
هر تصمیمی که در ادامه میآید روی عددِ موجودی بنا میشود. اگر آن عدد غلط باشد، نقطهی سفارش و ABC هم غلط درمیآیند، فقط با ظاهرِ علمیتر. کنترل موجودی یعنی همین عدد را قابلِ اعتماد نگه دارید، و سه کار دارد.
اول، هر جابهجایی سند داشته باشد. کالایی که بیرسید وارد یا بیحواله خارج میشود، دیر یا زود مغایرت میسازد. دوم، موجودیِ آزاد را از موجودیِ فیزیکی جدا کنید. کالایی که فروخته شده ولی هنوز از انبار نرفته، روی قفسه هست ولی دیگر قابلِ فروش نیست؛ فروشنده باید عددِ آزاد را ببیند تا یک کالا را دو بار نفروشد. سوم، دورهای بشمارید. شمارش تنها راهِ فهمیدنِ فاصلهی سیستم با واقعیت است. روشِ کار، برگهی شمارش و ثبتِ مغایرت در راهنمای انبارگردانی آمده و اینکه با کسری و اضافیِ پیداشده چه کنید در کسری و اضافی انبار.
گردش کالا: کاردکس و نسبت گردش موجودی
«گردش کالا» در کارِ روزمره دو معنا دارد و هر دو به کار میآیند.
معنای اول، ردیفهای ورود و خروج است. کاردکس برای هر کالا همهی ورودها و خروجها را به ترتیبِ تاریخ با ماندهی بعد از هر ردیف نشان میدهد. وقتی مغایرتی پیدا شد، کاردکس جایی است که معلوم میکند مانده از کدام ردیف به بعد غلط شده. ستونها و نمونهی کارت کالا در کاردکس انبار آمده است.
معنای دوم، سرعتِ فروشِ موجودی است. نسبتِ گردشِ موجودی میگوید موجودی در یک دوره چند بار فروخته و جایگزین شده است:
نسبت گردش موجودی = بهای تمامشدهی کالای فروشرفته ÷ میانگین موجودی
میانگینِ موجودی را میشود ساده (موجودیِ اول دوره بهاضافهی آخر دوره، تقسیم بر دو) گرفت. یک مثالِ ساختگی:
| قلم | مقدار (میلیون ریال) |
|---|---|
| موجودیِ اولِ سال | ۲۵۰ |
| موجودیِ پایانِ سال | ۳۵۰ |
| میانگینِ موجودی | (۲۵۰ + ۳۵۰) ÷ ۲ = ۳۰۰ |
| بهای تمامشدهی فروشِ سال | ۱٬۲۰۰ |
| نسبتِ گردش | ۱٬۲۰۰ ÷ ۳۰۰ = ۴ بار |
| دورهی گردش | ۳۶۵ ÷ ۴ ≈ ۹۱ روز |
یعنی بهطورِ میانگین هر کالا حدودِ سه ماه در انبار میماند. این عدد را برای کلِ انبار حساب نکنید و تمام؛ گردشِ هر گروه یا هر کالا را جدا ببینید. میانگینِ کلی ممکن است خوب باشد در حالی که چند کالا یک سال است تکان نخوردهاند. عددِ «خوب» هم برای همهی صنعتها یکی نیست؛ مقیاسِ درست، روندِ همان کالا در دورههای قبلِ خودتان است. اینکه بهای تمامشده از کجا میآید در محاسبه قیمت تمام شده آمده است.
نقطه سفارش و موجودی اطمینان
نقطهی سفارش موجودیای است که وقتی کالا به آن رسید، باید سفارشِ تازه بدهید. منطقش ساده است: از لحظهی سفارش تا رسیدنِ بار، فروش ادامه دارد؛ پس باید آنقدر کالا داشته باشید که این فاصله را پوشش دهد، بهاضافهی یک ذخیره برای روزهای غیرعادی که به آن موجودیِ اطمینان میگویند.
نقطه سفارش = میانگین مصرف روزانه × زمان تحویل (روز) + موجودی اطمینان
مثالِ ساختگی: کالایی روزانه بهطورِ میانگین ۲۰ عدد فروش میرود و تأمینکننده ۷ روزه تحویل میدهد. مصرفِ دورهی تحویل ۲۰ × ۷ = ۱۴۰ عدد است. اگر بخواهید ۵ روز مصرف هم ذخیره داشته باشید، موجودیِ اطمینان ۲۰ × ۵ = ۱۰۰ عدد میشود و نقطهی سفارش ۱۴۰ + ۱۰۰ = ۲۴۰ عدد.
راهِ دیگرِ تعیینِ موجودیِ اطمینان، روشِ بیشینه-میانگین است: بدترین حالتِ دیدهشده را با حالتِ معمول مقایسه کنید. اگر بیشترین فروشِ روزانهی همان کالا ۳۰ عدد و طولانیترین تحویل ۱۰ روز بوده، بدترین مصرفِ دورهی تحویل ۳۰ × ۱۰ = ۳۰۰ عدد است؛ موجودیِ اطمینان ۳۰۰ − ۱۴۰ = ۱۶۰ عدد و نقطهی سفارش ۳۰۰ عدد میشود. این روش محتاطتر است و موجودیِ بیشتری میخوابد؛ برای کالایی که کمبودش گران تمام میشود مناسبتر است.
عددهای ورودی را از سابقهی واقعیِ همان کالا بردارید، نه از حافظه، و هر چند ماه دوباره حساب کنید؛ فصل، تأمینکنندهی تازه یا مشتریِ بزرگِ تازه همهچیز را عوض میکند. شرحِ کامل در نقطه سفارش کالا است و میتوانید عددهای خودتان را در ماشینحساب نقطه سفارش امتحان کنید.
طبقهبندی ABC: همهی کالاها یکاندازه مهم نیستند
در بیشترِ انبارها چند کالای معدود بخشِ بزرگی از ارزشِ مصرف را میسازند و انبوهی کالای ارزان بقیه را. طبقهبندیِ ABC کالاها را بر اساسِ ارزشِ مصرف (تعداد × بهای واحد در یک دوره) از زیاد به کم مرتب میکند، درصدِ تجمعی را حساب میکند و با دو مرز سه دسته میسازد. مرزِ رایج ۸۰ و ۹۵ درصد است، ولی قانون نیست؛ قراردادی است که خودتان میتوانید عوضش کنید. در مثالِ ساختگیِ زیر جمعِ ارزشِ مصرف ۱٬۰۰۰ میلیون ریال است:
| کالا | ارزش مصرف (میلیون ریال) | سهم | درصد تجمعی | دسته |
|---|---|---|---|---|
| کالای ۱ | ۴۲۰ | ۴۲٪ | ۴۲٪ | A |
| کالای ۲ | ۲۵۰ | ۲۵٪ | ۶۷٪ | A |
| کالای ۳ | ۱۳۰ | ۱۳٪ | ۸۰٪ | A |
| کالای ۴ | ۹۰ | ۹٪ | ۸۹٪ | B |
| کالای ۵ | ۶۰ | ۶٪ | ۹۵٪ | B |
| کالای ۶ | ۳۰ | ۳٪ | ۹۸٪ | C |
| کالای ۷ | ۲۰ | ۲٪ | ۱۰۰٪ | C |
نتیجه یک برنامهی کار است، نه برچسب: کالاهای A شمارشِ مکرر، نقطهی سفارشِ دقیق و پیگیریِ نزدیکِ تأمینکننده میخواهند؛ کالاهای C را میشود با قاعدهی سادهتر و شمارشِ کمتکرارتر اداره کرد. یک احتیاط: ارزانی دلیلِ بیاهمیتی نیست. قطعهی کوچکی که نبودنش خطِ تولید یا تحویل را میخواباند، با هر دستهای که دارد مراقبت میخواهد. شرحِ کامل در طبقهبندی ABC کالا است و فهرستِ خودتان را میتوانید در ماشینحساب ABC دستهبندی کنید.
کالاهای خاص: انقضا و کالای امانی
دو گروه کالا با قاعدههای بالا کامل اداره نمیشوند. کالای تاریخدار فقط تعداد ندارد، سن هم دارد: موجودیِ کافی که نیمی از آن ماهِ بعد منقضی میشود، در واقع کافی نیست. چنین کالایی باید با سری ساخت و تاریخ انقضا ثبت شود تا خروجِ زودتر برای سریِ قدیمیتر ممکن باشد؛ جزئیاتش در کنترل تاریخ انقضا با سری ساخت آمده است.
کالای امانی در انبارِ شما هست ولی مالِ شما نیست، یا برعکس، مالِ شماست و نزدِ دیگری است. اگر با موجودیِ خودتان قاطی شود، هم شمارش غلط درمیآید و هم ارزشِ موجودی. نحوهی جدا نگهداشتنش در کالای امانی آمده است.
اشتباههای رایج در مدیریت موجودی
- تصمیم روی عددِ نشمرده: نقطهی سفارشِ دقیق روی موجودیِ غلط، سفارشِ غلطِ دقیق میسازد.
- یک قاعده برای همه: یک حداقلِ ثابت برای همهی کالاها یعنی کالای پرفروش کم میآید و کالای کمفروش انبار را پر میکند.
- ندیدنِ کالای راکد: کالایی که ماههاست گردش نداشته فضا و سرمایه میگیرد؛ هر دوره فهرستش را ببینید و دربارهاش تصمیم بگیرید.
- قاطیکردنِ تعهد و موجودی: کالایی که به مشتری قول داده شده، قابلِ فروشِ دوباره نیست حتی اگر روی قفسه باشد.
- عددهای کهنه: زمانِ تحویل و مصرفِ روزانه عوض میشوند؛ نقطهی سفارشی که یک سال پیش حساب شده احتمالاً امروز درست نیست.
- ثبتِ دو باره: خرید یا فروشی که هم از فاکتور و هم با اصلاحیهی دستی ثبت شود، موجودی را دو بار عوض میکند.
مدیریت موجودی در ملل CRM و آنچه ساخته نشده
صفحههای انبار فقط برای مدیرِ شرکت، انباردار و همکاری دیده میشوند که دستِکم یک انبار به او داده شده است. چیدنِ این دسترسیها در راهنمای دسترسی همکاران آمده است.
- موجودیِ محاسبهشده: «موجودی انبار» عدد را از خودِ اسناد حساب میکند و جایی دستی ذخیره نمیشود. فقط فاکتورِ قطعی شمرده میشود؛ پیشفاکتور اثری ندارد و سندِ باطلشده خودبهخود کنار میرود.
- آزاد و فیزیکی: ستونِ «موجودی» موجودیِ آزاد است و ستونِ «موجودیِ فیزیکی» کالاهای حوالهخوردهی تحویلنشده را هم دارد؛ دومی را فقط مدیرِ شرکت و انباردار میبینند.
- حداقل موجودی: روی کارتِ کالا فیلدِ «حداقل موجودی» هست. کالایی که موجودیِ آزادش کمتر از آن است در «موجودی انبار» نشانِ «زیر حداقل» میگیرد، تیکِ «فقط نیازمند سفارش» فهرست را به همین کالاها محدود میکند و مدیرِ شرکت دکمهی «خروجی اکسل — پیشنویس سفارش خرید» را میبیند که فقط یک پیشنویس است و سندی نمیسازد.
- گردشِ دوره: «موجودی در تاریخ» و بازهی «از تاریخ / تا تاریخ» ستونهای «موجودی اول»، «ورودی دوره»، «خروجی دوره» و «موجودی آخر» را میآورند، و دکمهی «کاردکس» در هر ردیف گردشِ همان کالا را با ماندهی بعد از هر سند نشان میدهد.
- کنترل: «انبارگردانی» برای شمارش و ثبتِ مغایرت، و تنظیمِ «اجازهی منفیشدن موجودی انبار» برای اینکه فاکتور با کمبودِ موجودی صادر شود یا نه.
- ارزش: «ارزش موجودی و بهای تمامشده» با روشِ میانگینِ موزونِ متحرک، فقط برای کسی که اجازهی «دیدنِ قیمت خرید» دارد.
و اینها از آنچه در این راهنما آمد، در نرمافزار ساخته نشدهاند:
| مورد | وضعیت | راهِ امروز |
|---|---|---|
| محاسبهی نقطهی سفارش و موجودیِ اطمینان | ساخته نشده | عدد را بیرون حساب کنید و در «حداقل موجودی» ی کارتِ کالا بنویسید |
| طبقهبندیِ ABC | ساخته نشده | با «از تاریخ / تا تاریخ» ستونِ «خروجی دوره» را بگیرید، در بهای واحد ضرب کنید و در ماشینحساب ABC دستهبندی کنید |
| گزارشِ نسبتِ گردشِ موجودی | ساخته نشده | بهای تمامشده و ارزشِ موجودی در دو تاریخ را از «ارزش موجودی و بهای تمامشده» بردارید |
| سفارشِ خریدِ خودکار | ساخته نشده | «خروجی اکسل — پیشنویس سفارش خرید» فهرستِ کسری را میدهد و سفارش را خودتان ثبت میکنید |
انبار در ملل CRM کنارِ فروش است: فاکتور و پیشفاکتور از همان کالاها و همان موجودی استفاده میکنند. جریانِ فاکتور در CRM با فاکتور و وصول آمده و بقیهی بخشِ حسابداری در نرمافزار حسابداری با CRM. اگر مطمئن نیستید موجودی باید در CRM، در نرمافزار حسابداری یا در ERP بنشیند، تفاوت CRM، ERP و نرمافزار حسابداری را بخوانید؛ فهرستِ کاملِ بخشها هم در امکانات ملل CRM است.
پرسشهای متداول دربارهی مدیریت موجودی کالا
فرق مدیریت موجودی کالا با انبارداری چیست؟
انبارداری ثبتِ ورود و خروج و نگهداریِ کالاست؛ مدیریت موجودی تصمیمگیری روی همان داده است: چه کالایی، چقدر و کی خریده شود و کدام کالا توجهِ بیشتری بخواهد. اولی بدونِ دومی فقط بایگانی است و دومی بدونِ اولی حدس.
نقطه سفارش را چطور حساب کنیم؟
سادهترین شکل: میانگینِ مصرفِ روزانه ضربِ زمانِ تحویل، بهاضافهی موجودیِ اطمینان. مثلاً با مصرفِ ۲۰ عدد در روز، ۷ روز زمانِ تحویل و ۵ روز موجودیِ اطمینان، نقطهی سفارش ۲۴۰ عدد است.
گردش کالا یعنی چه؟
دو معنا دارد. یکی ردیفهای ورود و خروجِ یک کالا که در کاردکس دیده میشود، و دیگری نسبتِ گردشِ موجودی: بهای تمامشدهی فروشِ دوره تقسیم بر میانگینِ موجودی، که میگوید موجودی در سال چند بار فروخته و جایگزین شده است.
طبقه بندی ABC برای چه کسبوکاری لازم است؟
برای هر کسبوکاری که کالاهایش آنقدر زیاد است که نمیتواند به همه یکسان برسد. ABC کالاها را بر اساسِ سهمشان از ارزشِ مصرف مرتب میکند تا شمارش، سفارش و پیگیریِ دقیقتر خرجِ چند کالای مهم شود.
ملل CRM نقطه سفارش و ABC را خودکار حساب میکند؟
نه. طبقهبندیِ ABC و محاسبهی نقطهی سفارش ساخته نشده است. «حداقل موجودی» را روی کارتِ کالا دستی وارد میکنید و صفحهی «موجودی انبار» کالای زیرِ حداقل را نشان میدهد. بخشِ انبار هم زیرِ «بخش حسابداری» و در حالِ تکمیل است.
منابع
این راهنما حکمِ قانونی یا مالیاتی ندارد و نظرِ حقوقی نیست. فرمولهای نقطهی سفارش، نسبتِ گردش و طبقهبندیِ ABC روشهای عمومیِ مدیریتِ موجودیاند و مرزهای ۸۰ و ۹۵ درصد قراردادیاند. همهی عددهای مثالها ساختگیاند. ادعاهای مربوط به ملل CRM از راهنمای داخلیِ خودِ نرمافزار برداشته شدهاند. اگر موجودی و بهای تمامشدهی شما مبنای اظهارنامه یا صورتهای مالی است، روشِ ارزیابی را با حسابدار یا مشاور مالیاتی بسنجید.