کسری و اضافی انبار یعنی چه؟
کسری یعنی آنچه در انبار شمرده میشود کمتر از موجودیِ ثبتشده است و اضافی یعنی بیشتر. به هر دو با هم «مغایرت انبار» میگویند. مغایرت خودش علت نیست؛ نتیجهی این است که دستکم یک جابهجاییِ کالا بیسند انجام شده، یا سندی ثبت شده که با جابهجاییِ واقعی نمیخواند.
از این تعریف یک نتیجهی مهم درمیآید: کسری همیشه به معنای گمشدنِ کالا نیست. خیلی وقتها کالا همانجاست و فقط دفتر غلط است. برای همین، کارِ اصلی پیداکردنِ آن جابهجاییِ بیسند است، نه فقط یکیکردنِ دو عدد.
علت کسری کالا: چهار خانواده
علتهای مغایرت را میشود در چهار خانواده دید. فایدهی این دستهبندی این است که هر خانواده در نقطهی متفاوتی از مسیرِ کالا رخ میدهد و کنترلِ متفاوتی میخواهد. تشخیص از روی الگوی عددهای برگهی شمارش را در انبارگردانی گفتهایم؛ اینجا دربارهی جای رخدادن و پیشگیری است.
| خانواده | نمونه | کجا رخ میدهد | کنترلِ اصلی |
|---|---|---|---|
| خطای ثبت | سندِ جامانده، کدِ اشتباه، واحدِ اشتباه، ثبتِ دوباره | پشتِ میز، هنگامِ ورودِ سند | یک سند برای هر جابهجایی و بازبینیِ روزانهی سندهای باز |
| خطای دریافت و تحویل | کمتر رسیده ولی کامل ثبت شده؛ بیشتر از حواله بار شده | درِ انبار | شمارش هنگامِ دریافت و هنگامِ بارگیری، کنارِ سند |
| ضایعات و افت | شکستگی، انقضا، آسیبِ رطوبت، افتِ وزنِ کالای فله | درونِ انبار | ثبتِ جدای ضایعات با دلیل، همان روزی که دیده میشود |
| خروجِ بیسند | مصرفِ داخلی، نمونهی رایگان، امانت، برداشتِ غیرمجاز | هر جا که دسترسی آزاد است | حواله برای هر خروج و محدودکردنِ دسترسی |
ترتیبِ بررسی هم مهم است. سه خانوادهی اول را میشود با سند ثابت یا رد کرد، پس اول سراغ آنها بروید و فقط آنچه باقی میماند را «خروجِ بیسند» بدانید. رایجترین خطا این است که کسری از همان اول «گمشدن» نامیده شود و کسی دنبالِ رسیدِ جامانده نگردد. راهِ عملیِ این بررسی خواندنِ گردشِ همان کالا از آخرین شمارشِ درست است که در کاردکس انبار توضیح دادهایم.
دو گروهِ کالا بیشتر از بقیه در خانوادهی سوم میافتند: کالای تاریخدار که اگر به ترتیبِ انقضا خارج نشود دورریختنی میشود (سری ساخت و تاریخ انقضا)، و کالای فله یا وزنی که با جابهجایی و زمان وزنش عوض میشود. برای این گروه، از پیش با حسابدار توافق کنید که افتِ عادی چطور و با چه دلیلی ثبت شود.
چرا اضافی هم هشدار است؟
اضافی معمولاً با خیالِ راحت پذیرفته میشود، چون «چیزی از دست نرفته». ولی کالایی که نباید آنجا باشد، معمولاً نشانهی یکی از اینهاست:
- فروخته ولی نرفته: فاکتور زده شده و کالا هنوز روی قفسه است؛ یعنی مشتری منتظرِ باری است که کسی آماده نکرده.
- کدِ جابهجا: اضافیِ یک کالا با کسریِ هماندازه در کالای نزدیکش؛ هر دو کارت غلطاند.
- کالای دیگران: کالای امانیِ تأمینکننده یا مشتری با کالای شما شمرده شده؛ تفکیکش را در کالای امانی ببینید.
- برگشتیِ بیسند: مشتری کالا را برگردانده و کسی ورودش را ثبت نکرده.
پس اضافی را هم مثلِ کسری ریشهیابی کنید و هرگز اضافیِ یک کالا را با کسریِ کالای دیگر «صاف» نکنید، مگر سندِ اشتباه پیدا شده باشد؛ در آن صورت خودِ همان سند اصلاح میشود، نه جمعِ انبار.
کنترلهایی که جلوی مغایرت را میگیرند
هیچ کنترلی مغایرت را صفر نمیکند، ولی چند کنترلِ ساده بیشترِ آن را پیش از روزِ شمارش میگیرد:
- هیچ کالایی بیسند جابهجا نشود. مصرفِ داخلی، نمونه، هدیه و انتقال به انبارِ دیگر هم سند میخواهد، نه فقط فروش.
- درِ ورود را بشمارید. رسید با تعدادِ واقعیِ تخلیهشده ثبت شود، نه با عددِ فاکتورِ تأمینکننده. اختلاف همان لحظه با تأمینکننده حل میشود، نه شش ماه بعد.
- وظایف را جدا کنید. کسی که کالا را تحویل میدهد، تأییدکنندهی شمارشِ همان کالا نباشد، و کسی که کسری را ثبت میکند تأییدکنندهی آن نباشد.
- دسترسی را محدود کنید. هم دسترسیِ فیزیکی به انبار و هم دسترسیِ ثبت در نرمافزار. هرچه دستهای بیشتری سند بزنند، ردیابی سختتر میشود.
- موجودیِ منفی را جدی بگیرید. موجودیِ منفی یعنی خروجی ثبت شده که ورودش ثبت نشده؛ همان روز دنبالش بروید، چون روزِ شمارش همین بهصورتِ مغایرت برمیگردد.
- کالای پرخطر را بیشتر بشمارید. کالای گران، کوچک و پرگردش را بهصورتِ چرخهای و کوتاهفاصله بشمارید؛ اولویتبندیاش را در طبقهبندی ABC کالا گفتهایم.
کنترلِ موجودی بهطورِ کلی، از حداقلِ موجودی تا زمانِ سفارش، در مدیریت موجودی کالا و نقطه سفارش کالا آمده است. اینجا فقط کنترلهایی را آوردیم که مستقیم به مغایرت مربوطاند.
آستانه، سطح تأیید و نرخ کسری
همهی مغایرتها یک اندازه بررسی نمیخواهند. اگر برای هر یک عدد کسری جلسه بگیرید، تیم خسته میشود؛ اگر هیچ مرزی نگذارید، کسریِ بزرگ با همان امضایی صاف میشود که کسریِ کوچک. رویهی سادهای که شرکت خودش مینویسد معمولاً سه پله دارد. عددهای زیر فقط مثالاند و هر شرکت باید آستانهی خودش را با حسابدار تعیین کند:
| ارزشِ مغایرتِ هر کالا (فرضی) | چه کسی تأیید میکند | چه بررسیای لازم است |
|---|---|---|
| تا ۲ میلیون ریال | سرپرستِ انبار | شمارشِ دوم و نگاهِ سریع به سندهای همان روز |
| از ۲ تا ۲۰ میلیون ریال | مدیرِ مالی | خواندنِ گردشِ کالا از آخرین شمارشِ درست و نوشتنِ علت |
| بیش از ۲۰ میلیون ریال | مدیرِ شرکت | گزارشِ کتبی: علت، مسئول و کاری که جلوی تکرار را میگیرد |
برای اینکه بدانید وضع بهتر میشود یا بدتر، یک سنجه کافی است: نرخِ کسری، یعنی ارزشِ مغایرت تقسیم بر ارزشِ میانگینِ موجودی در همان دوره. این نرخ را دو جور حساب کنید، چون یکی بدونِ دیگری گمراه میکند:
- نرخِ خالص = (کسری − اضافی) ÷ میانگینِ موجودی. اثرِ نهایی روی حسابها را نشان میدهد.
- نرخِ ناخالص = (کسری + اضافی) ÷ میانگینِ موجودی. دقتِ ثبت را نشان میدهد، چون کسری و اضافی را به هم نمیبخشد.
برای این نرخ عددِ «خوب» یا «بد»ِ عمومی نمیدهیم، چون به نوعِ کالا و انبار بستگی دارد. مهم روندِ آن در فصلهای پشتِسرِهم است و اینکه کدام کالاها بیشترین سهم را دارند.
ثبت درست: اصلاحیه، ضایعات یا سندِ جامانده
قدمهای ثبت بعد از شمارش در انبارگردانی آمده است. اینجا فقط یک سؤال را جواب میدهیم: هر اختلاف با چه نوع سندی ثبت شود؟ نوعِ سند مهم است، چون گزارشِ بعدی از روی همین نوع ساخته میشود.
| اگر علت این بود | با چه سندی ثبت کنید |
|---|---|
| رسید، حواله یا برگشتی که ثبت نشده بود | همان سند، با تاریخِ واقعیِ جابهجایی؛ نه اصلاحیه |
| کدِ اشتباه در یک سند | اصلاحِ همان سند، تا هر دو کالا درست شوند |
| شکستگی، انقضا یا افت | سندِ ضایعات با دلیل، جدا از اصلاحیه |
| علتی پیدا نشد | اصلاحیهی انبارگردانی با تأییدِ پلهی مربوط و یادداشتِ بررسیهای انجامشده |
اگر همهچیز با «اصلاحیه» ثبت شود، در پایانِ سال نمیدانید چقدر از مغایرت خطای ثبت بوده، چقدر ضایعات و چقدر کسریِ بیعلت؛ و همین سه عدد است که میگوید کنترلها را کجا محکم کنید. در سطحِ کلی، کسری از موجودیِ کالا کم و به حسابی مثلِ «کسری و اضافات» برده میشود، ولی نامِ حساب، جداکردنِ ضایعاتِ عادی از غیرعادی و اثرِ مالیاتیِ آن را باید با حسابدار یا مشاور مالیاتی بسنجید. اینکه میشود کسری را از شخصی مطالبه کرد یا نه هم تصمیمی حقوقی است و ما در این مقاله دربارهاش حکم نمیدهیم.
کسری و اضافی در ملل CRM
نامهای داخلِ «» همان چیزی است که در نرمافزار میبینید.
- دو عددِ موجودی: صفحهی «موجودی انبار» موجودیِ آزاد را به همه نشان میدهد و «موجودیِ فیزیکی» را فقط به مدیرِ شرکت و انباردار؛ فرقِ این دو حوالههایی است که خوردهاند ولی هنوز «تحویل شد» نگرفتهاند. عددِ فیزیکی برای سرپرستِ شمارش و مقایسهی بعد از شمارش است؛ به خودِ شمارنده نشانش ندهید.
- ضایعات جدا از اصلاحیه: دکمهی «گردش دستی» جلوی هر کالا نوعهای «اصلاح انبارگردانی» و «ضایعات» را دارد و برای هر دو دلیل اجباری است. تعداد علامتدار است؛ برای ۳ عدد ضایعات باید ۳- بنویسید.
- ثبتِ مغایرتِ شمارش: در «انبارگردانی»، «ثبت مغایرت» برای هر اختلاف یک گردشِ «اصلاح انبارگردانی» با تاریخِ شمارش میسازد که در صفحهی موجودی ویرایش یا حذف نمیشود؛ راهِ برگشتش «برگرداندن مغایرت» است. این دو کار فقط با مدیرِ شرکت یا انباردارِ همان انبار است.
- خروجِ بیفروش با سند: «حواله مصرف/سایر جدید» در «حوالههای انبار» برای مصرفِ داخلی و خروجهای بیفاکتور است و همان لحظه موجودی را کم میکند؛ «درخواست کالا از انبار» هم پیش از آن تأییدِ انبار را میگیرد.
- درِ ورود: «رسید انبار جدید» فیلدِ «تحویلدهنده» دارد و رسیدِ اشتباه با «برگشت از این رسید» یا «ابطال» برمیگردد، نه با پاککردن.
- موجودیِ منفی: در «تنظیمات»، «اجازهی منفیشدن موجودی انبار» و کارتِ «کمبودِ موجودی هنگامِ صدور» تعیین میکنند کمبود فقط هشدار بدهد یا جلوی ذخیره را بگیرد؛ این تنظیم با مدیرِ شرکت است. در «موجودی انبار» کالای منفی نشانِ قرمزِ «منفی» میگیرد.
- دسترسی: مدیر در «انبارها» با ستونِ «دسترسی» تعیین میکند کدام همکار کدام انبار را ببیند، و با ستونِ «کالاها» میتواند کالاهای مجازِ هر انبار را محدود کند.
- ریشهیابی: «کاردکس» هر کالا همهی ورود و خروجها، از جمله انبارگردانی، را با ماندهی بعد از هر ردیف نشان میدهد.
- اثرِ ریالی: «ثبت مغایرت» فقط تعداد را اصلاح میکند. در «قیمتگذاری اسناد انبار» که فقط مدیرِ شرکت آن را میبیند، سندِ حسابداری کسری و اضافات (اصلاحیه، ضایعات و انبارگردانی) را روی نقشِ «کسری و اضافات انبار» میبرد.
و اینها چیزهاییاند که برای کسری و اضافی امروز ساخته نشدهاند:
| مورد | وضعیت | راهِ امروز |
|---|---|---|
| آستانهی مبلغی و تأییدِ چندپلهای برای کسری | ساخته نشده | پلهها را در رویهی شرکت بنویسید؛ ثبت با مدیرِ شرکت یا انباردار است |
| فیلدِ علتِ مغایرت در هر ردیفِ انبارگردانی | ساخته نشده | ریشهیابی را جدا بنویسید؛ برای ضایعات، «گردش دستی» دلیل میگیرد |
| گزارشِ آمادهی نرخِ کسری | ساخته نشده | از خروجیهای اکسلِ موجودی و ارزش موجودی، نرخ را خودتان حساب کنید |
| قفلشدنِ رسید و حواله در طولِ شمارش | ساخته نشده | توقفِ جابهجایی را خودتان اعلام کنید؛ سندِ تاریخگذشتهای که وسطِ شمارش ثبت شود، هنگامِ «ثبت مغایرت» دوباره در حساب میآید |
تصویرِ کلیِ انبار کنارِ فروش را در نرمافزار انبارداری ساده کنار فروش ببینید و اسناد و دفاترِ «بخش حسابداری» را در نرمافزار حسابداری با CRM. چیدنِ اجازهی همکاران در راهنمای دسترسی همکاران آمده و فهرستِ کاملِ بخشها در امکانات ملل CRM است.
پرسشهای متداول دربارهی کسری و اضافی انبار
کسری و اضافی انبار یعنی چه؟
کسری یعنی کالای شمردهشده کمتر از موجودیِ ثبتشده است و اضافی یعنی بیشتر. هر دو نشان میدهند جایی کالا بیسند یا با سندِ نادرست جابهجا شده است، پس اضافی هم به اندازهی کسری بررسی میخواهد.
رایجترین علت کسری کالا چیست؟
عددِ عمومیای که برای همهی انبارها درست باشد نداریم. علتها در چهار خانوادهاند: خطای ثبت، خطای دریافت و تحویل، ضایعات و افت، و خروجِ بیسند. پیش از آنکه کسری را گمشدن بدانید، سه خانوادهی اول را با سندها و کاردکس کنار بگذارید.
کسری و اضافیِ دو کالای مختلف را میشود با هم صاف کرد؟
نه بهعنوانِ قاعده. اگر ثابت شود دو کد جابهجا ثبت شدهاند، باید خودِ سندِ اشتباه اصلاح شود. صافکردنِ جمعی، کسری را پنهان میکند و نرخِ واقعیِ کسری را کمتر از واقع نشان میدهد.
آیا میتوان کسری انبار را از انباردار گرفت؟
این یک تصمیمِ حقوقی و قراردادی است و ما دربارهاش حکم نمیدهیم. پیش از هر اقدام، با مشاورِ حقوقی و حسابدار بسنجید و مطمئن شوید سندها و ریشهیابی کامل است.
ملل CRM برای کسری انبار آستانهی تأیید دارد؟
نه. آستانهی مبلغی و گردشِ تأییدِ چندمرحلهای برای کسری ساخته نشده است. «ثبت مغایرت» در انبارگردانی فقط با مدیرِ شرکت یا انباردارِ همان انبار است و «ضایعات» در «گردش دستی» دلیلِ اجباری میخواهد؛ سطحبندیِ تأیید را باید در رویهی شرکت بنویسید.
منابع
این مقاله نظرِ حقوقی یا مالیاتی نیست و عمداً هیچ حکمِ قانونی نقل نمیکند؛ هر جا پای سندِ مالی، مالیات یا مسئولیتِ کارکنان در میان است، با حسابدار، مشاور مالیاتی یا مشاورِ حقوقی بسنجید. عددها و آستانههای مثالها فرضیاند و آمارِ صنعتیای در این مقاله نیامده است. توضیحِ امکاناتِ ملل CRM از راهنمای داخلیِ همین نرمافزار برداشته شده است.
- انبارگردانی: مراحل شمارش و ثبت مغایرت — روشِ شمارش که این مقاله تکرارش نمیکند
- کاردکس انبار — روشِ ریشهیابی از روی گردشِ کالا