طبقهبندی ABC کالا چیست؟
طبقهبندیِ ABC کالا یعنی مرتبکردنِ همهی کالاها از بیشترین به کمترین سهم در ارزشِ مصرف (یا فروش) یک دوره و تقسیمشان به سه دسته. دستهی A کالاهای معدودیاند که بخشِ بزرگِ ارزش را میسازند، دستهی B میانیها، و دستهی C کالاهای فراوانی که روی هم سهمِ کوچکی دارند.
پشتِ این روش یک مشاهدهی تکرارشونده است، نه قانون: در بسیاری از انبارها چند کالا بیشترِ پول را جابهجا میکنند و انبوهی کالای ارزان بقیه را. اینکه در انبارِ شما این نسبت دقیقاً چقدر است را فقط دادهی خودتان میگوید؛ هدفِ تحلیل ABC انبار همین است که حدس را با عدد عوض کند. اگر هنوز تصویرِ کلیِ مدیریتِ موجودی برایتان روشن نیست، از مدیریت موجودی کالا شروع کنید؛ این صفحه فقط روشِ ABC را کامل باز میکند.
معیار: ارزش مصرف، نه فقط تعداد
اولین تصمیم این است که کالاها را با چه عددی مرتب کنید. معیارِ رایج ارزشِ مصرف است:
تعداد بهتنهایی گمراهکننده است، چون پیچِ ارزانی که هزاران عدد فروش میرود را بالای دستگاهی مینشاند که چند بار در سال فروش میرود ولی هر بار سرمایهی بزرگی را جابهجا میکند. قیمت بهتنهایی هم برعکس خطا میکند. حاصلضربِ این دو نشان میدهد سرمایهی شما واقعاً از کجا عبور میکند.
چند انتخابِ دیگر را هم پیش از شروع ثابت کنید:
- کدام بها؟ اگر هدف کنترلِ موجودی و سرمایهی خوابیده است، بهای خرید یا بهای تمامشده مناسبتر است؛ اگر هدف تمرکزِ تیمِ فروش است، مبلغِ فروشِ خالص (بعد از تخفیف و برگشتی). هر کدام را برمیدارید، برای همهی کالاها همان باشد.
- کدام دوره؟ دوره باید آنقدر بلند باشد که فصل و نوسان را بپوشاند. یک ماه برای کالای فصلی تصویرِ غلطی میدهد.
- کدام کالاها؟ خدمات، کالای امانیِ دیگران و کالای حذفشده را کنار بگذارید. کالای امانی مالِ شما نیست و در ارزشِ موجودیِ شما نمینشیند؛ شرحش در کالای امانی آمده است.
پنج گامِ تحلیل ABC انبار
- داده را جمع کنید: برای هر کالا تعدادِ مصرف یا فروشِ دوره و بهای واحد. عددِ فروش را از فاکتورهای قطعی بردارید، نه پیشفاکتور.
- ارزش مصرف را حساب کنید: تعداد ضربِ بها، برای تکتکِ کالاها.
- مرتب کنید: از بیشترین ارزش به کمترین.
- سهم و درصدِ تجمعی را بسازید: سهمِ هر کالا = ارزشِ آن ÷ جمعِ ارزشها. درصدِ تجمعیِ هر ردیف = جمعِ سهمِ خودش و همهی ردیفهای بالاتر.
- دسته بدهید: با دو مرز، مثلاً تا ۸۰ درصدِ تجمعی A، تا ۹۵ درصد B و بقیه C.
این پنج گام را با اکسل هم میشود انجام داد، ولی برای فهرستِ کوتاه سریعتر است از ماشینحساب ABC کالا استفاده کنید که نام، تعداد و قیمت را میگیرد و درصدِ تجمعی و دستهی هر ردیف را خودش میدهد.
مثال عددی: ده کالا، سه دسته
یک پخشکنندهی ساختگی ده کالا دارد. تعداد، فروشِ یک سال است و بها به هزار ریال. ارزشِ مصرف به میلیون ریال است و جمعش ۲٬۰۰۰ میلیون ریال. ردیفها از قبل بر اساسِ ارزش مرتب شدهاند:
| کالا | تعداد | بهای واحد (هزار ریال) | ارزش مصرف (میلیون ریال) | سهم | درصد تجمعی | دسته |
|---|---|---|---|---|---|---|
| کالای الف | ۴۰۰ | ۱٬۵۰۰ | ۶۰۰ | ۳۰٪ | ۳۰٪ | A |
| کالای ب | ۲٬۰۰۰ | ۲۵۰ | ۵۰۰ | ۲۵٪ | ۵۵٪ | A |
| کالای ج | ۵۰ | ۶٬۰۰۰ | ۳۰۰ | ۱۵٪ | ۷۰٪ | A |
| کالای د | ۱٬۲۰۰ | ۱۵۰ | ۱۸۰ | ۹٪ | ۷۹٪ | A |
| کالای ه | ۳۰۰ | ۴۰۰ | ۱۲۰ | ۶٪ | ۸۵٪ | B |
| کالای و | ۵٬۰۰۰ | ۲۰ | ۱۰۰ | ۵٪ | ۹۰٪ | B |
| کالای ز | ۸۰ | ۱٬۰۰۰ | ۸۰ | ۴٪ | ۹۴٪ | B |
| کالای ح | ۶۰۰ | ۱۰۰ | ۶۰ | ۳٪ | ۹۷٪ | C |
| کالای ط | ۱٬۰۰۰ | ۳۰ | ۳۰ | ۱٫۵٪ | ۹۸٫۵٪ | C |
| کالای ی | ۲۰۰ | ۱۵۰ | ۳۰ | ۱٫۵٪ | ۱۰۰٪ | C |
حسابِ یک ردیف برای نمونه: کالای الف ۴۰۰ عدد × ۱٬۵۰۰ هزار ریال = ۶۰۰ میلیون ریال، و ۶۰۰ ÷ ۲٬۰۰۰ = ۳۰ درصد. درصدِ تجمعیِ کالای د یعنی ۳۰ + ۲۵ + ۱۵ + ۹ = ۷۹ درصد.
نتیجه در سه خط:
- A: چهار کالا (الف، ب، ج، د) که روی هم ۷۹ درصدِ ارزشاند.
- B: سه کالا (ه، و، ز) با ۱۵ درصد.
- C: سه کالا (ح، ط، ی) با ۶ درصد.
در فهرستِ واقعی که صدها کالا دارد، معمولاً دستهی A سهمِ بسیار کوچکتری از تعدادِ کالاها دارد. ده کالا فقط برای دیدنِ روش است.
کالاهای پرفروش در برابر کالاهای مهم
به ستونِ تعداد در همان جدول نگاه کنید. پرفروشترین کالا به تعداد «کالای و» است: ۵٬۰۰۰ عدد از ۱۰٬۸۳۰ عدد، یعنی حدودِ ۴۶ درصدِ همهی فروش به تعداد. ولی چون بهایش ۲۰ هزار ریال است، فقط ۵ درصدِ ارزش را میسازد و در دستهی B نشسته است. برعکس، «کالای ج» فقط ۵۰ عدد فروش رفته و در دستهی A است، چون هر عددش ۶٬۰۰۰ هزار ریال است.
پس «کالاهای پرفروش» و «کالاهای A» دو فهرستِ جدا هستند و هر کدام به کاری میآید:
- پرفروش به تعداد بارِ کاریِ انبار را نشان میدهد: جای چیدمانِ نزدیک به درِ خروج، تعدادِ حواله و دفعاتِ برداشت.
- پرارزش (A) سرمایه و ریسک را نشان میدهد: جایی که کمبود یا مغایرت بیشترین پول را میسوزاند.
کالایی که در هر دو فهرست بالاست (در مثال «کالای ب») بیشترین توجه را میخواهد. برای دیدنِ گزارشهای فروش از زاویههای دیگر، گزارش فروش را ببینید.
مرزها و ردیفِ روی مرز
مرزهای ۸۰ و ۹۵ درصد رایجاند ولی قراردادیاند. بعضی کسبوکارها ۷۰ و ۹۰ را برمیدارند تا دستهی A کوچکتر و سختگیرانهتر بماند، بعضی هم مرز را بر اساسِ تعدادِ کالا میگذارند (مثلاً ۱۰ درصدِ اولِ فهرست). هیچکدام غلط نیست؛ غلط این است که هر دوره مرز عوض شود و دستهها با هم قابلِ مقایسه نباشند.
نکتهی ظریفتر، ردیفِ روی مرز است. در قاعدهای که در مثال به کار رفت، هر ردیف با درصدِ تجمعیِ خودش سنجیده میشود: «کالای د» با ۷۹ درصد زیرِ ۸۰ است و A میشود، «کالای ه» با ۸۵ درصد از ۸۰ گذشته و B. قاعدهی دیگری هم رایج است: ردیفی که درصدِ تجمعیِ پیش از آن هنوز زیرِ مرز است، خودش هم در دستهی بالاتر بماند. با این قاعده «کالای ه» (که پیش از آن ۷۹ درصد بود) A میشد. هر کدام را انتخاب میکنید، بنویسید و ثابت نگه دارید.
با هر دسته چه کنیم؟
دستهبندی وقتی ارزش دارد که رفتارِ تیم را عوض کند. جدولِ زیر یک نقطهی شروع است، نه قاعده؛ تکرارها را با اندازه و نیروی انبارِ خودتان تنظیم کنید:
| موضوع | دسته A | دسته B | دسته C |
|---|---|---|---|
| شمارش | مکرر، مثلاً ماهانه | مثلاً فصلی | مثلاً سالانه، در انبارگردانیِ کامل |
| نقطهی سفارش | دقیق و مرتب بازبینیشده | با قاعدهی استاندارد | ساده، سفارشِ کمدفعهتر |
| موجودیِ اطمینان | با دقت حساب شود تا سرمایه بیدلیل نخوابد | متوسط | سخاوتمندانهتر، چون هزینهاش کم است |
| تأمینکننده | پیگیریِ نزدیک و تأمینکنندهی جایگزین | پیگیریِ عادی | سفارشِ تجمیعی |
| دسترسی | محدود به افرادِ مشخص | عادی | عادی |
برای سختگیریِ نقطهی سفارش در هر دسته، نقطه سفارش کالا را بخوانید و عددِ کالاهای A را در ماشینحساب نقطه سفارش امتحان کنید. شمارشِ مکررِ کالاهای A همان جایی است که مغایرت زودتر پیدا میشود؛ روشِ شمارش در انبارگردانی و ثبتِ اختلاف در کسری و اضافی انبار آمده است.
اشتباههای رایج
- مرتبکردن با تعداد: فهرستِ پرفروشها را به جای ABC گذاشتن، همان خطایی است که در مثالِ «کالای و» دیدید.
- دورهی کوتاه: یک ماه داده کالای فصلی را یا A نشان میدهد یا C، بسته به اینکه کدام ماه باشد.
- یک بار برای همیشه: قیمتها، کالاهای تازه و مشتریهای بزرگ عوض میشوند؛ دستهای که دو سال پیش حساب شده احتمالاً امروز درست نیست.
- دادهی آلوده: پیشفاکتور، فاکتورِ باطل یا فروشی که برگشت خورده اگر شمرده شود، ارزشِ کالا را بادکرده نشان میدهد.
- دسته بدونِ سیاست: برچسبِ A و B و C روی کالا، اگر شمارش و سفارش عوض نشود، فقط یک ستونِ اضافه است.
- قاطیکردنِ کالای امانی و خدمات: هر چیزی که موجودیِ فیزیکیِ شما نیست، جمعِ ارزش را جابهجا میکند.
طبقهبندی ABC در ملل CRM
صریح بگوییم: طبقهبندیِ ABC در ملل CRM ساخته نشده است؛ نه دستهای روی کارتِ کالا هست و نه گزارشی که درصدِ تجمعی بدهد. ولی دادهی لازم برای دستهبندی در نرمافزار هست:
- فروشِ هر کالا با مقدار و مبلغ: گزارشِ «فروش کالا به تفکیک شرکت» (در «بخش حسابداری ← فروش») برای هر کالا «مقدار» و «مبلغ (ریال)» را کنارِ هم میدهد و کالاها را از بیشترین مبلغ مرتب میکند؛ یعنی همان ورودیِ ABC. فروش در آن یعنی فاکتورِ فروش منهای برگشت از فروش؛ سندِ باطلشده حساب نمیشود و وضعیتِ تأییدِ فاکتور در آن اثری ندارد. این گزارش را مدیر یا همکاری میبیند که اجازهی دیدنِ فاکتورها دارد.
- روندِ فروشِ هر کالا: در «نمودارهای فروش و مطالبات» (زیرِ «گزارشهای مدیریتی»)، زبانهی «روند فروش» با «گروهبندی» روی «کالا»، فروشِ خالصِ هر کالا را نشان میدهد و «خروجی اکسل» دارد. فروشِ خالص یعنی فاکتورِ فروشِ تأییدشده و باطلنشده منهای برگشت از فروش. اگر از این خروجی برای ABC استفاده میکنید، «سقف ردیف» را روی «همه» بگذارید (پیشفرض ۱۰ است و بقیه زیرِ «سایر» جمع میشوند) و «دوره» را روی «سالانه» با بازهای درونِ یک سالِ شمسی (پیشفرض ماهانه است و هر کالا برای هر ماه ردیفِ جدا میگیرد). ستونِ «تعداد» این خروجی شمارِ فاکتورهاست، نه مقدارِ کالا؛ پس در ماشینحساب مبلغ را در «قیمت» و عددِ ۱ را در «تعداد» بگذارید. این صفحه را مدیر، یا همکاری که اجازهی گزارشهای مدیریتی و دیدنِ فاکتورها را دارد، میبیند.
- پرفروشها: زبانهی «داشبورد» همان صفحه «۱۰ کالای پرفروش» و «۱۰ کالای کمفروش» را بر اساسِ فروشِ خالص نشان میدهد؛ یعنی معیارش مبلغ است، نه تعداد.
- اعمالِ نتیجه: روی کارتِ کالا فیلدِ «حداقل موجودی» هست. در صفحهی «موجودی انبار» کالای زیرِ آن نشانِ «زیر حداقل» میگیرد، تیکِ «فقط نیازمند سفارش» فهرست را به همین کالاها محدود میکند و مدیرِ شرکت «خروجی اکسل — پیشنویس سفارش خرید» را میبیند.
| مورد | وضعیت | راهِ امروز |
|---|---|---|
| دستهبندیِ خودکارِ ABC | ساخته نشده | ستونهای «مقدار» و «مبلغ» ی «فروش کالا به تفکیک شرکت» را در ماشینحساب ABC یا اکسل دستهبندی کنید |
| فیلدِ دسته روی کارتِ کالا | ساخته نشده | سختگیریِ هر دسته را در «حداقل موجودی» ی کالا نشان دهید |
| برنامهی شمارشِ دورهای بر اساسِ دسته | ساخته نشده | فهرستِ کالاهای A را بیرون نگه دارید و در «انبارگردانی» بشمارید |
انبار در ملل CRM کنارِ فروش است و فاکتور از همان کالاها و همان موجودی استفاده میکند. ثبتِ روزانهی ورود و خروج در نرمافزار انبارداری ساده و گردشِ هر کالا در کاردکس انبار آمده است؛ فهرستِ کاملِ بخشها هم در امکانات ملل CRM است.
پرسشهای متداول دربارهی طبقهبندی ABC کالا
طبقه بندی ABC کالا بر اساس تعداد است یا مبلغ؟
بر اساسِ ارزشِ مصرف، یعنی تعدادِ مصرف یا فروش در دوره ضربِ بهای واحد. تعداد بهتنهایی کالای ارزانِ پرتکرار را بالا میبرد و قیمت بهتنهایی کالای گرانِ کمگردش را؛ حاصلضربِ این دو نشان میدهد سرمایه واقعاً از کجا میگذرد.
مرزهای ۸۰ و ۹۵ درصد اجباریاند؟
نه. مرزهای رایجاند ولی قراردادیاند و هیچ قاعدهای آنها را اجباری نمیکند. مهم این است که مرز و قاعدهی ردیفِ روی مرز را یک بار تعیین و بنویسید و در هر دوره همان را به کار ببرید تا دستهها قابلِ مقایسه بمانند.
کالاهای پرفروش همیشه در دستهی A هستند؟
نه. کالایی که به تعداد زیاد فروش میرود ولی ارزان است ممکن است در دستهی B یا C بیفتد، و کالای گرانی که چند بار در سال فروش میرود ممکن است A باشد. پرفروشترین به تعداد و مهمترین به ارزش دو فهرستِ جدا هستند.
تحلیل ABC انبار را هر چند وقت یک بار تکرار کنیم؟
دورهی داده باید آنقدر بلند باشد که فصل و نوسان را بپوشاند و تکرار آنقدر نزدیک که کالای تازه یا تغییرِ قیمت دیده شود. بسیاری از کسبوکارها دادهی یک سال را مبنا میگیرند و هر فصل یا هر شش ماه دستهها را از نو حساب میکنند.
ملل CRM طبقه بندی ABC را خودکار انجام میدهد؟
نه، طبقهبندیِ ABC ساخته نشده است. ولی گزارشِ «فروش کالا به تفکیک شرکت» برای هر کالا «مقدار» و «مبلغ» را کنارِ هم میدهد و کالاها را از بیشترین مبلغ مرتب میکند؛ این گزارش زیرِ «بخش حسابداری» است که در حالِ تکمیل است. دستهبندی را با ماشینحساب ABC یا اکسل انجام دهید.
منابع
این راهنما حکمِ قانونی یا مالیاتی ندارد و نظرِ حقوقی نیست. طبقهبندیِ ABC روشی عمومی در مدیریتِ موجودی است و مرزهای ۸۰ و ۹۵ درصد و تکرارهای پیشنهادیِ شمارش قراردادیاند. همهی عددهای مثال ساختگیاند. ادعاهای مربوط به ملل CRM از راهنمای داخلیِ خودِ نرمافزار برداشته شدهاند. اگر ارزشِ موجودیِ شما مبنای صورتهای مالی یا اظهارنامه است، روشِ ارزیابی را با حسابدار یا مشاور مالیاتی بسنجید.