کالای امانی چیست؟
کالای امانی کالایی است که نزدِ کسی غیر از مالکش نگه داشته میشود، بیآنکه فروخته شده باشد. مالکیت جابهجا نشده؛ فقط جای کالا عوض شده است. همین یک جمله دو نتیجه دارد که بیشترِ اشتباهها از فراموشکردنشان میآید:
- کالای شما که امانت نزد مشتری است، هنوز موجودیِ شما است، حتی اگر در انبارِ شما نباشد.
- کالای دیگران که در انبارِ شماست، موجودیِ شما نیست، حتی اگر هر روز از کنارش رد شوید.
پس سؤالِ اصلی در کالای امانی همیشه دوتاست: «این کالا مالِ کیست؟» و «الان کجاست؟». انبارداریِ معمولی فقط به دومی جواب میدهد، چون فرض میکند هر چه در انبار است مالِ خودِ شرکت است. کالای امانی دقیقاً همان جایی است که این فرض میشکند.
چهار حالتِ رایج
در کسبوکارهای B2B ایرانی معمولاً یکی از این چهار حالت پیش میآید و هر کدام سرنوشتِ متفاوتی دارد:
| حالت | مالک | جای کالا | پایانِ معمول |
|---|---|---|---|
| ارسالِ امانی برای فروش (نماینده یا فروشگاه) | شما | نزدِ مشتری | فاکتور برای فروختهها، برگشتِ مانده |
| نمونه یا دستگاهِ آزمایشی | شما | نزدِ مشتری | خرید یا برگشت |
| کالای مشتری برای تعمیر یا خدمات | مشتری | نزدِ شما | تحویلِ دوباره به مشتری |
| کالای تأمینکننده که نزدِ شما مانده (انبار امانی) | تأمینکننده | نزدِ شما | خرید هنگامِ مصرف یا برگشت |
دو ردیفِ اول «امانت نزد مشتری» هستند و دو ردیفِ آخر چیزی که معمولاً «انبار امانی» مینامند. اولین قدم این است که در شرکت روشن کنید با کدام حالت سروکار دارید، چون ثبت و پیگیریشان یکی نیست.
فرقِ امانت با فروش نسیه
رایجترین خطا این است که کالای امانی را مثلِ فروشِ نسیه ثبت کنند: فاکتور بزنند و بگویند «هر وقت فروخت پولش را میدهد». این دو یکی نیستند. در نسیه کالا فروخته شده، فاکتور صادر شده و مشتری بدهکار است؛ اگر کالا برگردد، باید برگشت از فروش زد. در امانت هنوز فروشی رخ نداده؛ مشتری بدهکار نیست و فقط مسئولِ نگهداری و گزارشِ کالاست.
اگر امانت را فاکتور کنید، سه چیز همزمان غلط میشود: فروشِ دوره بیشتر از واقع دیده میشود، ماندهی بدهیِ مشتری بزرگتر از واقعیت است و پیگیریِ وصول برای پولی شروع میشود که هنوز موعدش نرسیده. برعکسش هم هست: اگر امانت را اصلاً ثبت نکنید، کالا از موجودی «گم» میشود و در اولین شمارش کسری درمیآید.
اینکه درآمدِ ارسالِ امانی دقیقاً در چه لحظهای شناسایی شود و تکلیفِ مالیاتیاش چیست، حکمی است که در این مقاله نیاوردهایم؛ آن را با حسابدار یا مشاورِ مالیاتیتان بسنجید.
ثبت: سند تحویل و انبار امانی
هر امانت با یک سند تحویل شروع میشود، نه با یک تماسِ تلفنی. این سند باید جدا از فاکتور باشد و دستِکم اینها را داشته باشد:
- شماره و تاریخ، و نامِ تحویلدهنده و تحویلگیرنده؛
- فهرستِ کالاها با کد، تعداد و در صورتِ نیاز سری ساخت یا شماره سریال؛
- قیمتِ توافقی برای فروش یا خرید، و اگر هست درصدِ حقالعمل؛
- مهلتِ امانت و دورهی گزارشِ فروش؛
- تکلیفِ کالای آسیبدیده یا مفقود، که باید در قرارداد میانِ دو طرف نوشته شود؛
- امضای دو طرف.
بعد از سند، نوبتِ جای کالاست. سادهترین روش این است که برای امانتها یک انبارِ جدا در سیستم داشته باشید، مثلاً «امانی نزد مشتری الف»، و کالا را با سندِ انتقال از انبارِ اصلی به آن ببرید. اینطوری جمعِ موجودیِ شرکت درست میماند و در عین حال معلوم است چه مقدار از آن فیزیکی در دسترس نیست. برای کالای دیگران که نزدِ شماست، کالا را در قفسهی جدا با برچسبِ مالک نگه دارید تا با کالای خودتان قاطی نشود؛ اینکه آن را چطور و کجا ثبت کنید، تصمیمی است که با حسابدارتان میگیرید.
اگر کالایتان سری ساخت یا تاریخ انقضا دارد، سری را هم در سندِ امانت بنویسید؛ کالای امانیِ نزدیک به انقضا معمولاً همان است که دیر برمیگردد. شرحِ این کار در کنترل تاریخ انقضا کالا آمده است.
پیگیری امانت نزد مشتری
امانتی که پیگیری نشود، کمکم به «فراموششده» تبدیل میشود. پیگیری باید دورهای و با عدد باشد، نه با این سؤال که «اوضاع چطور است؟». در هر دوره سه عدد بگیرید:
- فروختهشده: برای همین تعداد فاکتور صادر میشود.
- برگشتی: کالا به انبارِ اصلی برمیگردد.
- مانده: باید با حسابِ شما بخواند.
یک مثالِ ساختگی: ۱۰۰ عدد کالا امانی نزدِ یک نماینده فرستادهاید با قیمتِ فروشِ توافقیِ ۲٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال برای هر عدد و ۱۰٪ حقالعمل. گزارشِ ماه میگوید ۶۰ عدد فروخته، ۱۰ عدد برگشته و ۳۰ عدد مانده است؛ ۶۰ + ۱۰ + ۳۰ همان ۱۰۰ است، پس گزارش با سند میخواند. فاکتورِ این ماه برای ۶۰ عدد صادر میشود، یعنی ۱۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، و حقالعملِ نماینده ۱۰٪ آن، یعنی ۱۲٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، است. اگر جمعِ سه عدد به ۱۰۰ نرسد، پیش از صدورِ فاکتور اختلاف را روشن کنید.
چند عادتِ ساده که پیگیری را منظم نگه میدارد:
- برای هر امانت یک یادآوریِ تاریخدار بگذارید، نه یادداشتِ کاغذی.
- هر چند دوره یک بار، مانده را در محل ببینید یا عکسِ شمارش بخواهید.
- امانتِ بیگردش را زود ببینید: کالایی که دو دوره هیچ فروشی نداشته، بهتر است برگردد.
- مسئولِ هر امانت یک نفر باشد؛ امانتی که «مالِ همه» است، در عمل مالِ هیچکس نیست.
منطقِ این یادآوریها همان منطقِ پیگیریِ مشتری است که در راهنمای پیگیری مشتری آمده است.
کالای امانی در انبارگردانی
شمارشِ پایانِ دوره جایی است که امانتهای ثبتنشده خودشان را نشان میدهند. دو قاعده را پیش از شمارش به تیم بگویید: کالای دیگران که در انبارِ شماست در موجودیِ شما شمرده نشود، و کالای شما که نزدِ دیگران است جدا صورتبرداری شود، با تأییدِ نگهدارنده. اگر یکی از این دو فراموش شود، اختلافِ شمارش یا کسری درمیآید یا اضافی، و هیچکدام واقعی نیست.
مراحلِ کاملِ شمارش در راهنمای انبارگردانی است و اینکه با کسری و اضافیِ شمارش چه کنید در کسری و اضافی انبار. سابقهی ورود و خروجِ هر کالا هم در کاردکس انبار توضیح داده شده است.
کالای امانی در ملل CRM و آنچه ساخته نشده
صریح بگوییم: ملل CRM بخشِ ویژهی کالای امانی ندارد. چیزی که امروز هست، چند ابزارِ عمومیِ انبار است که با آنها میشود امانت نزد مشتری را دستی نگه داشت:
- انبارِ جدا: در «انبارها» با دکمهی «انبار جدید» میتوانید انباری مثلِ «امانی نزد مشتری الف» بسازید؛ فیلدهایش نام، کد، شرکت، انباردار، آدرس و توضیح است. انباری که گردش دارد حذف نمیشود؛ وقتی امانت تمام شد، تیکِ «فعال» را بردارید.
- ارسال و برگشت: در «موجودی انبار» دکمهی «گردش دستی» و بعد «انتقال بین انبارها» کالا را از انبارِ اصلی به انبارِ امانی میبرد و برعکس. جمعِ موجودیِ شرکت عوض نمیشود، فقط جای کالا؛ در «گردش» ی کالا این ردیف با نوعِ «انتقال بین انبار» و «مبدأ ← مقصد» دیده میشود. در توضیحِ انتقال میشود شمارهی سندِ تحویلِ کاغذی را نوشت.
- فروشِ امانت: وقتی مشتری گزارشِ فروش داد، در فاکتورِ فروش انبارِ ردیف را همان انبارِ امانی بگذارید تا کالا از همانجا کم شود. اگر فاکتور از پیشفاکتورِ تأییدشده ساخته شود، برای همان انبار حواله هم صادر میشود که چون کالا از قبل نزدِ مشتری است، باید با همین آگاهی «تحویل شد» بخورد.
- یادآوری: برای گرفتنِ گزارشِ دورهای، در ثبتِ مکالمه با مشتری بخشِ «پیگیریِ بعدی» یادآوریِ تاریخدار میگذارد؛ شرحش در راهنمای ثبت مکالمه و پیگیری است.
- کالای دیگران نزدِ شما: «رسید انبار» نوعی به نامِ «سایر» دارد که راهنمایش امانت را هم نام میبرد. ولی هر رسید موجودیِ شما را زیاد میکند، پس کالای امانیِ دیگران با آن جزوِ موجودی و ارزشِ موجودیِ شما شمرده میشود، و پس از قیمتگذاریِ انبار روی حسابِ «کسری و اضافات انبار» هم مینشیند. پیش از استفاده با حسابدار بسنجید.
دو احتیاطِ واقعی دربارهی راهِ انبارِ جدا: موجودیِ انبارِ امانی در کشوی «انبار» ی پیشفاکتور و فاکتور هم کنارِ انبارهای دیگر دیده میشود، پس همکاران باید بدانند آن کالا فروختنی نیست. نرمافزار هم ممکن است هنگامِ پیشنهادِ خودکارِ انبار یا «⇆ تقسیم بین انبارها» خودش انبارِ امانی را انتخاب کند، چون انبارِ پرموجودیتر را برمیدارد؛ انبارِ هر ردیف را پیش از ذخیره بازبینی کنید. و «ارزش موجودی و بهای تمامشده» به ازای هر شرکت حساب میشود نه هر انبار، پس ارزشِ کالای امانی با بقیه جمع میشود، که برای کالای خودتان نزدِ مشتری همان چیزی است که باید باشد. دیدنِ بخشِ انبار هم برای همه نیست: فقط مدیرِ شرکت، انباردار و همکاری که انباری به او داده شده آن را میبینند؛ چیدنِ اجازهها در راهنمای دسترسی همکاران آمده است.
و اینها چیزهاییاند که برای کالای امانی امروز ساخته نشدهاند:
| مورد | وضعیت | راهِ امروز |
|---|---|---|
| سندِ ویژهی ارسالِ امانی با چاپِ سند تحویل | ساخته نشده | «انتقال بین انبارها» به انبارِ امانی، و سندِ تحویلِ کاغذی |
| گزارشِ ماندهی امانت به تفکیکِ مشتری | ساخته نشده | یک انبار برای هر مشتری، و دیدنِ موجودیِ همان انبار در «موجودی انبار» |
| جدا کردنِ کالای دیگران از موجودی و ارزشِ موجودیِ شما | ساخته نشده | بیرون از موجودیِ نرمافزار، با فهرستِ جدا |
| محاسبهی خودکارِ حقالعمل | ساخته نشده | محاسبهی دستی و ثبت در فاکتور یا سند |
| هشدارِ پایانِ مهلتِ امانت | ساخته نشده | یادآوریِ «پیگیریِ بعدی» در ثبتِ مکالمه |
برای تصویرِ کلیِ انبار در ملل CRM نرمافزار انبارداری ساده کنار فروش و مدیریت موجودی کالا را بخوانید، و برای جایگاهِ انبار کنارِ اسناد و تراز نرمافزار حسابداری با CRM را. فهرستِ کاملِ بخشها در امکانات ملل CRM است.
پرسشهای متداول دربارهی کالای امانی
کالای امانی با فروش نسیه چه فرقی دارد؟
در فروش نسیه کالا فروخته شده و فقط پولش بعداً میآید، پس مشتری بدهکار است. در امانت، کالا هنوز مال شماست و تا وقتی مشتری آن را نفروشد یا نخرد، فاکتوری صادر نمیشود و بدهیای هم ساخته نمیشود.
کالای دیگران که نزد ما امانت است در انبارگردانی شمرده شود؟
نه در موجودیِ خودتان. آن را جدا بچینید، جدا بشمارید و فهرستش را جدا نگه دارید. کالای خودتان که نزد مشتری است برعکس است: جزوِ موجودیِ شماست و باید جدا صورتبرداری شود.
امانت نزد مشتری را هر چند وقت یک بار پیگیری کنیم؟
قاعدهی ثابتی ندارد و به گردشِ کالا بستگی دارد. مهم این است که دوره در قرارداد نوشته شود، مثلاً گزارشِ فروشِ ماهانه، و هر دوره سه عدد گرفته شود: فروختهشده، برگشتی و مانده.
ملل CRM بخش ویژهی کالای امانی دارد؟
نه. سندِ ارسالِ امانی، گزارشِ ماندهی امانت هر مشتری و محاسبهی حقالعمل ساخته نشده است. راهِ دستیِ امروز تعریفِ یک انبارِ جدا برای امانتها و جابهجایی کالا با «انتقال بین انبارها» است، که جمعِ موجودیِ شرکت را عوض نمیکند.
منابع
این مقاله نظرِ حقوقی یا مالیاتی نیست و هیچ حکمِ قانونی در آن نیامده است. متنِ قانون تجارت دربارهی حقالعملکاری هنگامِ نوشتن باز نشد، پس از آن نقل نکردهایم؛ اگر قراردادِ امانی مینویسید، متنِ روز را از مرکز پژوهشهای مجلس بخوانید و قرارداد و تکلیفِ مالیاتی را با حقوقدان، حسابدار یا مشاورِ مالیاتی بسنجید.
- قانون تجارت — مرکز پژوهشهای مجلس (برای مطالعه؛ در این مقاله از آن نقل نشده)