محاسبه قیمت تمام شده محصول: فرمول و ماشین‌حسابِ مواد، دستمزد و سربار

قیمت تمام شده چیست و با قیمت فروش چه فرقی دارد؟

قیمت تمام شده جمعِ مخارجی است که برای ساختنِ یک واحد محصول خرج شده: مواد، دستمزد و سربار، تقسیم بر مقدارِ ساخته‌شده. قیمت فروش عددی است که از مشتری می‌گیرید و سود و هزینه‌های فروش و اداری باید از فاصله‌ی این دو درآید. پس قیمت تمام شده کفِ حسابِ شماست، نه قیمتِ پیشنهادی.

در متن‌های حسابداری به‌جای «قیمت»، «بهای تمام‌شده» می‌نویسند؛ در گفتارِ روزمره هر دو یک چیزند. مهم دامنه‌ی این عدد است: فقط مخارجِ ساخت را می‌شمارد. پورسانتِ فروش، تبلیغات، کرایه‌ی ارسال به مشتری و حقوقِ بخشِ اداری جزو آن نیستند، هرچند پیش از تعیینِ قیمتِ فروش باید جداگانه دیده شوند.

این عدد سه تصمیم را روشن می‌کند: کفِ تخفیف کجاست، کدام محصول واقعاً سود می‌دهد، و برای سفارشِ تازه چه قیمتی بدهید که بعداً از جیب نپردازید.

فرمول قیمت تمام شده با مثال

مثال (همه‌ی عددها فرضی‌اند): کارگاهی سفارشِ ساختِ ۱۰۰ میز را گرفته و همه‌ی ۱۰۰ عدد سالم ساخته شده است:

اگر قیمتِ فروشِ هر میز ۴٬۵۰۰٬۰۰۰ ریال باشد، فاصله تا بها ۹۰۰٬۰۰۰ ریال است، یعنی ۲۰٪ از فروش، و هزینه‌های فروش و اداری باید از همین عدد پرداخت شوند. همین مثال را در ماشین‌حساب ببینید.

برای تکرار در اکسل یک برگه با چهار ردیفِ مبلغ و یک ردیفِ مقدار بسازید. جمع با =SUM(B2:B5) و بهای هر واحد با =SUM(B2:B5)/B6 درمی‌آید. سهمِ هر جزء هم با تقسیمِ همان ردیف بر جمع به دست می‌آید؛ این سهم نشان می‌دهد صرفه‌جویی را از کجا شروع کنید. در مثالِ بالا مواد مستقیم حدودِ دو سوم بهاست، پس یک درصد کاهشِ مصرفِ چوب بیشتر از یک درصد کاهشِ سربار اثر دارد.

مواد مستقیم و غیرمستقیم: کدام کجا می‌نشیند؟

مواد مستقیم در خودِ محصول می‌ماند و مصرفش برای هر سفارش شمردنی است؛ مثلِ چوبِ میز یا پارچه‌ی لباس. مقدارِ لازمِ هر ماده را معمولاً فرمولِ ساخت می‌گوید که در BOM چیست؟ باز کرده‌ایم.

مواد غیرمستقیم هم مصرف می‌شود، ولی ارزشِ شمردن برای هر واحد را ندارد: چسب، پیچِ ریز، روغنِ دستگاه، نوارِ بسته‌بندی. این‌ها را یا به‌صورتِ مبلغِ کلی برای هر سفارش می‌آورند یا در سربار. هر کدام را انتخاب کنید، یکی باشد و همیشه یکسان؛ خطای رایج این است که یک هزینه هم در مواد غیرمستقیم بیاید و هم در نرخِ سربار.

قیمتِ ماده هم تصمیم می‌خواهد. وقتی یک ماده را چند بار با قیمت‌های مختلف خریده‌اید، یک روشِ رایج میانگینِ موزونِ متحرک است: هر ورود میانگین را به‌روز می‌کند و هر خروج با همان میانگین قیمت می‌خورد. ورود و خروجِ هر کالا را می‌شود در کاردکس انبار دنبال کرد. اینکه مالیات بر ارزش افزوده‌ی خریدِ مواد در بها بیاید یا نه را با حسابدار یا مشاور مالیاتی تعیین کنید.

سربار را چطور برآورد کنیم و چرا هر شرکت عددِ خودش را دارد؟

سربار مخارجی از تولید است که به یک محصولِ مشخص نمی‌چسبد: اجاره‌ی کارگاه، برق و گاز، تعمیر و نگهداری، استهلاکِ دستگاه‌ها و حقوقِ سرپرست. چون قبضِ برق نمی‌گوید چقدرش مالِ میزِ شماره‌ی ۷ بوده، باید با یک مبنا پخش شود. ساده‌ترین راه سه قدم دارد:

1. مخارجِ سربارِ یک دوره را جمع بزنید؛ مثلاً ۳۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال در ماه (فرضی).
2. مبنایی انتخاب کنید که با مصرفِ این مخارج جور باشد؛ مثلاً ساعتِ کارِ مستقیم، ۱٬۵۰۰ ساعت در ماه. در کارگاهِ دستگاه‌محور ساعتِ کارِ دستگاه مبنای بهتری است.
3. نرخ را درآورید و در ساعتِ هر سفارش ضرب کنید: ۳۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ÷ ۱٬۵۰۰ = ۲۰۰٬۰۰۰ ریال برای هر ساعت؛ سفارشِ ۲۴۰ ساعتی ۴۸٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال سربار می‌گیرد.

«درصدِ معمولِ سربار» را نمی‌آوریم، چون منبعِ معتبری که برای همه‌ی صنعت‌ها عدد بدهد سراغ نداریم و کارگاهِ دستی با خطِ دستگاهی هیچ شباهتی ندارد. نرخ یک برآورد است؛ هر چند ماه آن را با مخارجِ واقعی مقایسه و اصلاح کنید، مخصوصاً وقتی اجاره یا قیمتِ انرژی عوض شده است.

استهلاکِ دستگاه هم جزو سربار است و راهِ محاسبه‌اش را در محاسبه استهلاک دارایی ثابت گفته‌ایم. نرخ و روشِ استهلاکِ مالیاتی را با متنِ روزِ ماده‌ی ۱۴۹ قانون مالیات‌های مستقیم و حسابدار یا مشاور مالیاتی بسنجید.

ضایعات عادی و غیرعادی: کدام به بها می‌خورد؟

تقریباً هیچ تولیدی بی‌دورریز نیست. ضایعاتِ عادی همان مقداری است که در شرایطِ درستِ کار هم پیش می‌آید و معمولاً جذبِ بهای کالای سالم می‌شود. ضایعاتِ غیرعادی از رخدادی بیرون از روال می‌آید، مثلِ خرابیِ دستگاه یا ماده‌ی معیوب.

مثال: همان سفارشِ ۱۰۰تایی با همان ۳۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال اگر ۹۶ میزِ سالم بدهد و ۴ عددِ دیگر ضایعاتِ عادی باشد، بهای هر واحد ۳۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ÷ ۹۶ = ۳٬۷۵۰٬۰۰۰ ریال است، یعنی ۱۵۰٬۰۰۰ ریال بیشتر از قبل. حالا فرض کنید فقط ۹۰ میزِ سالم به دست آمده و ۶ عدد به‌خاطرِ یک خرابی از بین رفته باشد. اگر همه را بر ۹۰ تقسیم کنید، بها ۴٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال می‌شود و یک اتفاقِ یک‌باره در قیمتِ محصول می‌نشیند. روشِ رایج این است که بها با همان ۳٬۷۵۰٬۰۰۰ ریال بماند و ۶ × ۳٬۷۵۰٬۰۰۰ = ۲۲٬۵۰۰٬۰۰۰ ریال جدا به‌عنوانِ زیانِ غیرعادی دیده شود. برای همین حالت در ماشین‌حسابِ بالا ۲۲٬۵۰۰٬۰۰۰ ریال را از مبلغ‌ها کم کنید و مقدار را ۹۰ بنویسید تا همان ۳٬۷۵۰٬۰۰۰ ریال درآید. مرزِ عادی و غیرعادی و روشِ ثبتش را با حسابدارتان بسنجید.

استاندارد و واقعی: انحرافِ مصرفِ مواد را چطور ببینیم؟

بهای استاندارد آن چیزی است که طبقِ فرمول باید خرج می‌شد و بهای واقعی آن چیزی که خرج شده. فاصله‌ی این دو نشان می‌دهد سود کجا آرام‌آرام گم می‌شود.

مثال: اگر فرمول ۵۰۰ کیلو چوب گفته بود و ۵۴۰ کیلو مصرف می‌شد، انحراف ۸٪ بود و ۴۰ کیلوی اضافه با قیمتِ ۴۸۰٬۰۰۰ ریال، ۱۹٬۲۰۰٬۰۰۰ ریال به مواد مستقیم اضافه می‌کرد. علت می‌تواند برشِ بد، ماده‌ی نامرغوب، فرمولِ کهنه یا مصرفی باشد که در سندِ انبار درست ثبت نشده است. انحرافِ کوچکِ تکراری را هم جدی بگیرید: یا فرمول باید اصلاح شود یا روشِ کار.

اشتباه‌های رایج در محاسبه قیمت تمام شده

• ماده با قیمتِ قدیم: آخرین خرید مالِ چند ماه پیش است و قیمتِ امروز چیزِ دیگری است. برای بهای گذشته قیمتِ واقعیِ مصرف، و برای قیمت‌دادنِ سفارشِ تازه قیمتِ جایگزینیِ ماده را هم ببینید.
• فراموشیِ دستمزد: مخصوصاً وقتی صاحبِ کارگاه خودش کار می‌کند و وقتِ خودش را رایگان حساب می‌کند.
• سربارِ صفر: اجاره و برق جایی نوشته نمی‌شود و سودی که روی کاغذ دیده می‌شود واقعی نیست.
• تقسیم بر مقدارِ سفارش: باید بر مقدارِ ساخته‌شده تقسیم کرد.
• قاطی‌کردنِ هزینه‌های فروش: کرایه‌ی ارسال به مشتری و پورسانت را جدا نگه دارید تا بهای ساخت گم نشود.
• یک عددِ ثابت برای همیشه: بها با هر سفارش و هر تغییرِ قیمتِ ماده عوض می‌شود. عددی که پارسال درآمده مبنای قیمتِ امروز نیست.

بهای تمام‌شده‌ی هر سفارش در ملل CRM چطور درمی‌آید؟

اول دو جمله‌ی صریح: این امکان داخلِ بخشِ حسابداریِ ملل سی آر ام است و حسابداری ما در حال تکمیل است؛ ساخته شده ولی هنوز برای استفاده‌ی مشتری اعلام نشده. مرزش با نرم‌افزارهای دیگر را در تفاوت CRM، ERP و حسابداری ببینید. نامِ داخلِ «» همان چیزی است که در نرم‌افزار می‌بینید. ادمینِ شرکت این بخش را می‌بیند و همکار فقط با اجازه‌ی «سفارش کار و تولید» که پیش‌فرضش بسته است؛ صفحه‌ی «محاسبه بهای تمام‌شده» اجازه‌ی «دیدنِ قیمت خرید» را هم می‌خواهد.

• فرمول: در فرمِ «افزودن فرمول ساخت» مواد به ازای «مقدار پایه» و نرخ‌های «دستمزد برآوردی هر واحد» و «سربار برآوردی هر واحد» نوشته می‌شوند.
• مصرف: دکمه‌ی «حواله مصرف مواد» روی کارتِ سفارش مصرفِ واقعی را ثبت می‌کند. زبانه‌ی «اقلام» ستون‌های «استاندارد»، «واقعی» و «انحراف ٪» را کنارِ هم می‌گذارد.
• اتمام: پنجره‌ی «اتمام تولید» «ضایعات عادی» را می‌گیرد و «ضایعات غیرعادی (محاسبه‌ای)» را نشان می‌دهد. عددِ ساخته‌شده از جمعِ رسیدهای محصول می‌آید و هنگامِ اتمام منجمد می‌شود.
• محاسبه: صفحه‌ی «محاسبه بهای تمام‌شده» جدولِ «مواد مصرف‌شده» را نشان می‌دهد. «دستمزد» و «سربار» پیش‌فرض نرخِ فرمول × ساخته‌شده‌اند و قابلِ تغییر، و «مواد غیرمستقیم» مبلغی دستی است. «بهای هر واحد» همان جمعِ بها ÷ ساخته‌شده با دو رقمِ اعشار است و دکمه‌ی «محاسبه و ثبت» آن را ثبت و در صورتِ وجودِ مبلغ، سندِ جذبِ دستمزد و سربار را صادر می‌کند؛ پیش از آن، نقش‌های «کالای در جریان ساخت» و «هزینه‌های جذب‌شده تولید» باید در «نقش حساب‌ها» حساب داشته باشند.
• بهای تقریبی: اگر بهای ماده‌ای از «قیمت خرید کالا» آمده یا اصلاً قیمت نداشته باشد، نشانِ زردِ «تقریبی» می‌آید تا عدد با قطعی اشتباه نشود.
• مرور: «مرور سفارش‌های تولید» زبانه‌های «سفارش‌ها»، «مصرف مواد» و «خلاصه» دارد. مبلغ‌ها فقط برای کسی است که اجازه‌ی «دیدنِ قیمت خرید» را دارد.
• کالای خریدنی: برای کالایی که می‌خرید و می‌فروشید، «ارزش موجودی و بهای تمام‌شده» با میانگینِ موزونِ متحرک کار می‌کند؛ کنارش مدیریت انبار و گزارش فروش را هم ببینید.

مسیرِ قدم‌به‌قدم از فرمول تا «محاسبه و ثبت» را در راهنمای سفارش تولید آورده‌ایم و بقیه‌ی ابزارهای رایگان در نمونه فایل و ابزار رایگان برای فروش هستند.

پرسش‌های متداول درباره‌ی قیمت تمام شده