استهلاک چیست و ارزش دفتری یعنی چه؟
استهلاک سهمی از بهای دارایی ثابت است که هر دوره به‌عنوان هزینه ثبت میشود، چون دارایی با کار و گذر زمان از ارزش می‌افتد. ارزش دفتری همان عددی است که بعد از این کسر در دفاتر می‌ماند: بهای تمام‌شده منهای استهلاک انباشته. این عدد الزاماً قیمت فروش دارایی در بازار نیست.
وقتی شرکتی خودرو، دستگاه یا تجهیزاتی می‌خرد، همه‌ی پول را هزینه‌ی همان سال نمی‌کند؛ بها در طولِ سال‌هایی پخش میشود که دارایی کار میکند. پنج اصطلاح در این محاسبه تکرار می‌شوند و بهتر است پیش از هر عددی معنایشان روشن باشد:
| اصطلاح | یعنی |
|---|---|
| بهای تمام‌شده | مبلغی که دارایی با آن در دفاتر ثبت شده است |
| ارزش اسقاط | مبلغی که انتظار می‌رود در پایانِ عمر از دارایی بماند |
| مبلغِ استهلاک‌پذیر | بهای تمام‌شده منهای ارزش اسقاط؛ سقفِ کلِ استهلاک |
| استهلاک انباشته | جمعِ استهلاک‌هایی که تا امروز ثبت شده است |
| ارزش دفتری | بهای تمام‌شده منهای استهلاک انباشته |
فرمول‌ها و تکرارِ محاسبه در اکسل
ماشین‌حسابِ بالا همین فرمول‌ها را اجرا میکند، به‌علاوه‌ی سقفِ استهلاک‌پذیر، قاعده‌ی ۵٪ ی نزولی و محدودیتِ ۶۰ ردیفیِ جدول:
خط مستقیم با نرخ: استهلاکِ سالانه = بها × نرخ ÷ ۱۰۰
نزولی: استهلاکِ سالانه = ارزش دفتریِ اولِ سال × نرخ ÷ ۱۰۰
سالِ ناقص: استهلاکِ سال = استهلاکِ سالانه × تعدادِ ماه‌ها ÷ ۱۲
برای تکرار در اکسل، بها را در خانه‌ی A2، ارزش اسقاط را در B2،
عمر را در C2، نرخ را در D2 و تعدادِ ماه‌های سالِ اول را در
E2 بنویسید:
| می‌خواهید | فرمولِ اکسل |
|---|---|
| خط مستقیم، سالِ کامل با عمر | =(A2-B2)/C2 |
| خط مستقیم، سالِ کامل با نرخ | =A2*D2/100 |
| خط مستقیم، سالِ اولِ ناقص با عمر | =(A2-B2)/C2*E2/12 |
| نزولی، سالِ اولِ ناقص | =A2*D2/100*E2/12 |
| نزولی، سال‌های بعد (ارزش دفتریِ اولِ سال در F3) | =F3*D2/100 |
یک کنترلِ مهم را هم اضافه کنید: جمعِ استهلاک‌ها از مبلغِ استهلاک‌پذیر بیشتر نشود. ماشینحساب در سالِ آخر عدد را همان‌جا می‌بُرد. قالب‌ها و ابزارهای رایگانِ فروش و CRM را هم در نمونه فایل و ابزار رایگان ببینید.
خط مستقیم با مثالِ عددی
مثال (عددها فرضی‌اند): دستگاهی با بهای ۱٬۲۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، ارزش اسقاط ۱۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال و عمر مفیدِ ۶ سال، در ۱۴۰۴/۰۴/۱۰ به بهرهبرداری رسیده است. مبلغِ استهلاک‌پذیر ۱٬۰۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال است، پس استهلاکِ هر سالِ کامل ۱۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ و هر ماه ۱۵٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال میشود. محاسبه از مرداد شروع میشود، پس ۱۴۰۴ فقط ۸ ماه دارد:
| سال | ماه | استهلاکِ سال (ریال) | انباشته (ریال) | ارزش دفتری (ریال) |
|---|---|---|---|---|
| ۱۴۰۴ | ۸ | ۱۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۱۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۱٬۰۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| ۱۴۰۵ | ۱۲ | ۱۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۳۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۹۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| ۱۴۰۶ | ۱۲ | ۱۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۴۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۷۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| ۱۴۰۷ | ۱۲ | ۱۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۶۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۵۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| ۱۴۰۸ | ۱۲ | ۱۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۸۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۳۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| ۱۴۰۹ | ۱۲ | ۱۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۱٬۰۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۱۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| ۱۴۱۰ | ۴ | ۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۱٬۰۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۱۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
جمعِ ماه‌ها ۷۲ است، یعنی همان ۶ سال، و ارزش دفتریِ پایانی برابرِ ارزش اسقاط می‌ماند. همین مثال را در ماشینحساب ببینید.
نزولی: چرا مبنا ارزش دفتریِ اولِ سال است
در روشِ نزولی نرخ هر سال روی ماندهٔ ارزش دفتری مینشیند، پس هرچه دارایی کهنه‌تر شود، عددِ استهلاکِ هر سالِ کامل کوچکتر میشود. بخشنامه‌ی ۲۰۰/۹۵/۷۸/پ، طبقِ متنی که از نمایهی جستوجو دیدهایم، همین را می‌گوید: نرخِ جدول روی ماندهٔ ارزش دفتری اعمال میشود. مبنا را ارزش دفتریِ اولِ سال گرفته‌ایم تا محاسبه‌ی ماهانه و سالانه یک عدد بدهند و اجرای چندباره در یک سال، نرخ را روی عددی که خودش کم کرده دوباره اعمال نکند.
مثال: همان دستگاه با نرخِ فرضیِ ۲۵٪ نزولی. در ۱۴۰۴ با ۸ ماه: ۱٬۲۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ × ۲۵٪ × ۸ ÷ ۱۲ = ۲۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال، و ارزش دفتری ۱٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال میشود. در ۱۴۰۵: ۱٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ × ۲۵٪ = ۲۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال. در ۱۴۰۶: ۷۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ × ۲۵٪ = ۱۸۷٬۵۰۰٬۰۰۰ ریال. جدولِ کامل را اینجا ببینید؛ با این عددها استهلاک در ۱۴۱۲ به سقفِ استهلاک‌پذیر می‌رسد.
نزولی به‌خودیِ خود به صفر نمی‌رسد. همان متن می‌گوید وقتی مانده به کمتر از ۵٪ بهای تمام‌شده برسد، کلِ مانده در سالِ بعد یک‌جا قابلِ استهلاک است. ماشینحساب هم همین کار را میکند و در ستونِ «توضیح» می‌نویسد، ولی فقط وقتی ارزش اسقاط کمتر از ۵٪ بها باشد؛ در مثالِ بالا اسقاط ۱۰٪ است و جدول زودتر با «رسیدن به سقف استهلاک‌پذیر» تمام میشود. این قاعده را با متنِ زنده تطبیق نداده‌ایم؛ پیش از اتکا با حسابدار یا مشاور مالیاتی بسنجید.
شروع از ماهِ بعد از بهرهبرداری و شمارشِ ماهِ کامل
سالِ اول تقریباً همیشه ناقص است و اگر ماه‌ها درست شمرده نشوند، عدد از همان ردیفِ اول غلط است. متنهایی از پایگاهِ سازمان امور مالیاتی که از نمایهی جستوجو دیدهایم میگویند استهلاک از تاریخی حساب میشود که دارایی آمادهی بهرهبرداری در اختیارِ مؤسسه قرار میگیرد و اگر این تاریخ در خلالِ ماه باشد، آن ماه در محاسبه نمی‌آید. بخشنامه‌ی ۲۰۰/۹۵/۷۸/پ هم، باز طبقِ همان نمایه، تاریخِ شروعِ بهرهبرداری را، حسب مورد، تاریخِ پروانه یا بهره‌برداریِ عملی می‌داند.
نسخه و شمارهی بندِ این قاعده برای ما قطعی نیست، پس آن را نتیجه‌ی حقوقی نگیرید. ماشینحساب ساده‌ترین شکل را اجرا میکند: همیشه از ابتدای ماهِ بعد از تاریخی که وارد کرده‌اید شروع میکند و ماه‌ها را کامل می‌شمارد، حتی اگر بهرهبرداری درست روزِ اولِ ماه بوده باشد. اگر این حالت را دارید، با حسابدارتان بسنجید. سالِ مالی هم سالِ شمسی فرض شده است؛ اگر سالِ مالیِ شرکت‌تان جور دیگری است، جدول را با تعدادِ ماه‌های خودتان در اکسل بسازید.
نرخ و عمر از کجا می‌آید؟
نرخ و عمر از جدولِ استهلاکِ مادهی ۱۴۹ قانون مالیاتهای مستقیم میآیند. طبقِ بخشنامه‌ی ۲۰۰/۹۵/۷۸/پ، که متنش را از نمایهی جستوجو دیدهایم، مقررات و جداول در قالبِ ۲۵ گروه و ۱۳ صفحه ابلاغ شده‌اند. بخشنامه‌ی ۲۰۰/۹۶/۱۷۴ مورخ ۱۳۹۶/۱۲/۲۸ هم، باز طبقِ همان نمایه، اصلاحیه‌ی جدول را ابلاغ کرده است؛ پس جدولِ پیوستِ ۱۳۹۵ به‌تنهایی کامل نیست.
به همین دلیل نرخها را اینجا بازنویسی نکرده‌ایم و کادرِ نرخ هم پیش‌فرضی ندارد. فایلِ پیوستِ رسمی و نبودنِ اصلاحیه‌ی تازه‌تر را تأیید نکرده‌ایم و جدولی نیمه‌درست بدتر از نبودنِ جدول است. ردیفِ دارایی را از متنِ رسمیِ روز بردارید یا از حسابدار یا مشاور مالیاتی‌تان بپرسید.
روشِ «هزینه سال اول» در ملل CRM
در ملل CRM روشی به نامِ «هزینه سال اول» هست: کلِ بها در اولین اجرای پس از بهرهبرداری، بی‌نسبتِ ماه، مستهلک میشود. این ماشینحساب چنین روشی ندارد، چون جدولی برای ساختن نمی‌ماند. این توضیحِ رفتارِ نرم‌افزار است، نه متنِ قانون. اینکه کدام دارایی مشمولِ این روش است و چه سقفی دارد در منابعِ این صفحه نیامده و آن را با متنِ رسمی تطبیق نداده‌ایم؛ پیش از استفاده با حسابدار یا مشاور مالیاتی بسنجید.
داراییِ بلااستفاده در ملل CRM
دارایی‌ای که مدتی کار نمی‌کند چه؟ ملل CRM این‌طور حساب میکند: اگر دارایی در یک سالِ مالی بیش از ۶ ماهِ پشتِ‌سرِهم، بینِ سندِ «بلااستفاده» و «استفاده مجدد»، کار نکرده باشد، استهلاکِ همان ماه‌ها با ۳۰٪ نرخ حساب میشود؛ وگرنه نرخِ کامل. دو بازه‌ی ۴ ماهه در یک سال نرخِ کامل میگیرد.
این توضیحِ رفتارِ نرم‌افزار است، نه متنِ قانون؛ نه نرخِ ۳۰٪، نه شرطِ «۶ ماهِ متوالی» و نه استثناهای احتمالی را با متنِ رسمی تطبیق نداده‌ایم. ماشین‌حسابِ این صفحه هم این حالت را نمی‌بیند. اگر دارایی بلااستفاده دارید، عدد را با حسابدار یا مشاور مالیاتی بسنجید.
تعمیراتِ اساسی و افزودن به بها
در ملل CRM هر هزینه‌ای که خرجِ دارایی میشود به بها اضافه نمیشود؛ فقط دو نوع مخارج در سندِ «مخارج پس از تحصیل» می‌آید: «تعمیرات اساسی» و «گسترش و الحاق». هر ردیف یک جزءِ بهای تازه میسازد که با روش و نرخ یا عمرِ اصلیِ دارایی و ارزش اسقاطِ صفر، از ابتدای ماهِ بعد از تاریخِ سند مستهلک میشود. تعمیراتِ جاری و نگهداری که عمر یا ظرفیت را بالا نمی‌برند، در نرم‌افزار هزینه‌ی دوره‌اند و با سندِ عادی ثبت می‌شوند.
در ماشینحساب، چنین جزئی را جدا حساب کنید: مبلغِ مخارج را در «بهای تمام‌شده» بگذارید، ارزش اسقاط را خالی و تاریخِ سند را در «تاریخ بهرهبرداری» بنویسید و عددِ هر سال را با جدولِ اصلی جمع کنید. مرزِ تعمیراتِ اساسی و جاری را حسابدارتان تعیین میکند. اگر دارایی را خودتان می‌سازید، جمعِ بها را با محاسبه قیمت تمام شده کنترل کنید.
استهلاک در ملل CRM: پیشنمایش، سند و ابطال
اول یک جمله‌ی صریح: حسابداریِ ملل سی آر ام ساخته شده ولی هنوز «در حال تکمیل» است، و بخشِ «دارایی ثابت» با اجازهی همین نام باز میشود که برای همکاران پیش‌فرض بسته است. مرزِ CRM با حسابداری و ERP را در تفاوت CRM و ERP و حسابداری گفته‌ایم. نامِ داخلِ «» همان چیزی است که در نرم‌افزار می‌بینید:
- «محاسبه استهلاک»: با «تا تاریخ»، «نوع سند»، «طبقه» و «شرح» اجرا را تعیین میکنید. دکمه‌ی «پیشنمایش» بی‌آنکه چیزی ثبت کند جدول را نشان میدهد و «ثبت و صدور سند استهلاک» همان ردیف‌ها را ثبت میکند.
- سند: برای هر طبقه، بدهکار «هزینه استهلاک» و بستانکار «استهلاک انباشته» ی همان طبقه. حساب‌ها از «طبقه و گروه دارایی» میآیند.
- «ابطال آخرین محاسبه»: در جدولِ «اجراهای قبلی» فقط روی آخرین اجرا هست و فقط وقتی پذیرفته میشود که سند دائم نشده، سالِ مالی باز است و دارایی‌های آن اجرا گردشِ بعدی نگرفته‌اند.
- همان قاعده‌ی ماه: شروع از ابتدای ماهِ بعد از بهرهبرداری و فقط ماه‌های شمسیِ کامل. در مثالِ نرم‌افزار، ۱۲٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال با عمرِ ۱۰ سال و بهرهبرداری ۱۴۰۴/۰۱/۱۵ تا پایانِ ۱۴۰۴ جمعاً ۱٬۱۰۰٬۰۰۰ ریال (۱۱ ماه) میشود.
- «انتخاب از جدول قانونی»: در فرمِ گروهِ دارایی، که ساخت و ویرایشش فقط کارِ مدیرِ شرکت است، روش و نرخ یا عمر را از فهرستی پر میکند. این فهرست از نسخه‌های غیررسمی وارد شده و اصلاحیه‌ی ۱۳۹۶ را ندارد؛ هر ردیف را پیش از ثبت با متنِ رسمی و حسابدارتان تطبیق دهید.
- «تغییر نرخ و روش استهلاک»: فقط محاسبه‌های بعدی را عوض میکند و استهلاکِ گذشته بازمحاسبه نمیشود.
| کار | در ملل CRM | توضیح |
|---|---|---|
| خط مستقیم، نزولی و هزینه سال اول | در حال تکمیل | به‌علاوه‌ی «بدون روش» برای دارایی‌ای که مستهلک نمیشود |
| سندِ حسابداریِ استهلاک | در حال تکمیل | «ثبت و صدور سند استهلاک» |
| ابطالِ آخرین اجرا | در حال تکمیل | با شرط‌های بندِ بالا |
| نرخ یا عمرِ ویژه برای دارایی‌های خاص | ساخته نشده | عدد را هنگامِ ثبتِ دارایی بنویسید؛ برای داراییِ موجود از «تغییر نرخ و روش» استفاده کنید |
| عمرِ جدا برای یک جزء از دارایی | ساخته نشده | دو کارتِ دارایی بسازید |
| روشِ روزشمار | ساخته نشده | فقط ماهِ کامل شمرده میشود |
پلاک، کارت و تحویل‌گیرنده را در نرم‌افزار اموال و دارایی ثابت و جای استهلاک در ترتیبِ پایانِ سال را در بستن سال مالی آورده‌ایم. قابلیت‌های دیگر هم در امکانات هستند و اصطلاح‌های CRM و فروش در واژه‌نامه.
منابع
این سه نشانی از پایگاه‌های سازمان امور مالیاتی‌اند. هنگامِ نوشتن باز نشدند و متنشان را از نمایهی جستوجو دیدهایم، پس پیش از اتکا متنِ زنده و تازه‌ترین نسخه را ببینید.
- مادهی ۱۴۹ قانون مالیاتهای مستقیم در پایگاهِ سازمان امور مالیاتی
- بخشنامه‌ی ۲۰۰/۹۵/۷۸/پ؛ مقررات و جداولِ دارایی‌های استهلاک‌پذیر
- بخشنامه‌ی ۲۰۰/۹۶/۱۷۴؛ اصلاحیه‌ی جدولِ استهلاکات مالیاتی
پرسش‌های متداول درباره‌ی محاسبه استهلاک
استهلاک چگونه محاسبه میشود؟
اول روش و نرخ یا عمرِ دارایی را مشخص کنید. در خط مستقیم، مبلغِ استهلاک‌پذیر را بر عمر تقسیم کنید یا بها را در نرخ ضرب کنید. در نزولی، نرخ را در ارزشِ دفتریِ اولِ سال ضرب کنید. سالِ ناقص به نسبتِ ماه‌هایش حساب میشود.
فرمول استهلاک خط مستقیم چیست؟
استهلاکِ سالانه برابر است با بها منهای ارزشِ اسقاط، تقسیم بر عمرِ مفید به سال. اگر به‌جای عمر نرخ دارید، بها را در نرخ ضرب و بر ۱۰۰ تقسیم کنید. استهلاکِ هر ماه یک‌دوازدهمِ عددِ سالانه است.
فرق استهلاک خط مستقیم و نزولی چیست؟
در خط مستقیم هر سالِ کامل عددی ثابت مستهلک میشود. در نزولی نرخ روی ارزشِ دفتریِ اولِ سال مینشیند، پس هر سالِ کامل از سالِ کاملِ قبلی کوچکتر است، هرچند سالِ اولِ ناقص ممکن است از سالِ بعدش کمتر باشد. روشِ هر دارایی را از جدولِ مربوط و با حسابدارتان بسنجید.
استهلاک از چه تاریخی شروع میشود؟
این ماشینحساب همیشه از ابتدای ماهِ بعد از تاریخی که وارد میکنید شروع میکند. متنهایی از پایگاهِ سازمان امور مالیاتی که فقط از نمایهی جستوجو دیدهایم و نسخه و شمارهی بندشان برای ما قطعی نیست، میگویند استهلاک از زمانی است که دارایی آمادهی بهرهبرداری در اختیار مؤسسه قرار میگیرد و اگر این زمان در خلالِ ماه باشد، آن ماه حساب نمیشود. موردِ خود را با حسابدار بسنجید.
این ماشینحساب نرخ قانونی را خودش میگذارد؟
نه. نرخ یا عمر را شما وارد میکنید و ماشینحساب فقط حسابِ ریاضی را انجام میدهد. نرخها از جدولِ مادهی ۱۴۹ قانون مالیاتهای مستقیم میآیند، ولی آن جدول را اینجا نیاوردهایم؛ ردیفِ داراییتان را از متنِ رسمی بردارید یا با حسابدار یا مشاور مالیاتی بسنجید.
ملل CRM استهلاک را خودش حساب میکند؟
بله. صفحهی «محاسبه استهلاک» در بخشِ حسابداری، تا تاریخی که میدهید پیشنمایش میسازد و با «ثبت و صدور سند استهلاک» سندِ حسابداری میزند. این بخش با اجازهی «دارایی ثابت» باز میشود؛ ثبت، اجازهی ویرایشِ همین بخش و «اسناد حسابداری» را هم میخواهد و ابطال، اجازهی حذف را. حسابداریِ ملل هنوز در حال تکمیل است. نرخِ ویژه، روزشمار و عمرِ جدا برای یک جزء ساخته نشدهاند.
