ارزیابی عملکرد کارشناس فروش چیست و چه فرقی با بازخورد دارد؟
ارزیابی عملکرد کارشناس فروش یعنی سنجشِ دورهای و مکتوبِ کارِ یک فروشنده در برابرِ انتظاری که از قبل با او روشن شده، با شواهدی که هر دو طرف قبول دارند، و رسیدن به چند کارِ مشخص برای دورهی بعد. سه جزءِ این تعریف مهماند: انتظار از قبل گفته شده باشد، حکم بر پایهی شاهد باشد نه حس، و خروجی کار باشد نه فقط نمره.
ارزیابی با بازخورد یکی نیست. بازخورد کوتاه، پیوسته و نزدیک به خودِ کار است: «در این تماس قیمت را زود گفتی.» ارزیابی متناوب و رسمی است و قضاوت میکند. اگر مدیر همهی انتقادها را برای جلسهی ارزیابی نگه دارد، آن جلسه به غافلگیری و دفاع تبدیل میشود. قاعدهی سرانگشتی این است: در جلسهی ارزیابی هیچ حرفِ تازهای نباید شنیده شود؛ همه چیز قبلاً در بازخوردهای کوچک گفته شده و حالا فقط جمعبندی میشود.
ارزیابی هم یک مرحله از چرخه است نه کلِ آن. چرخهی رایجِ مدیریتِ عملکرد پنج مرحله دارد: برنامهریزی (هدف و معیار)، پایش (پیگیریِ پیوسته و بازخورد)، توسعه (آموزش و تکلیفِ تازه)، رتبهدهی (جمعبندیِ دوره) و پاداش. ارزیابیِ بدونِ برنامهریزیِ اول، نمرهدادن به چیزی است که هیچوقت خواسته نشده بود.
شاخصهای ارزیابی فروشنده: فعالیت، نتیجه و رفتار
شاخص ارزیابی فروشنده را از سه جنس بچینید. تعریف و روشِ سنجشِ تکتکِ شاخصها را در KPI فروش آوردهایم؛ اینجا فقط میگوییم کدامها به کارِ ارزیابیِ یک نفر میآیند.
- شاخصهای فعالیت — آنچه کاملاً در دستِ خودِ فروشنده است: پیگیریهای بهموقع در برابرِ عقبافتاده، کاملیِ ثبتِ مکالمه و نتیجه، سرعتِ پاسخ به سرنخِ تازه، و تعدادِ کارهای رهاشده.
- شاخصهای نتیجه — آنچه بازار هم در آن سهم دارد: درصدِ تحققِ هدفِ فروش، نرخِ برد، اندازهی میانگینِ قرارداد، و وصولِ مطالبات از مشتریانِ خودش.
- شاخصهای رفتاری — آنچه عدد ندارد ولی تیم را نگه میدارد: همکاری در تحویلِ پرونده، رعایتِ قاعدهی تخفیف، و دقت در قولی که به مشتری میدهد.
وزنِ این سه به سابقهی فرد بستگی دارد. کارشناسِ تازهکار هنوز چرخهی فروشِ کاملی پشتِ سر نگذاشته، پس بیشترِ وزن روی فعالیت است؛ برای او برنامهی جدایی در آموزش کارشناس فروش جدید هست. کارشناسِ باتجربه را بیشتر با نتیجه میسنجید، ولی فعالیت را حذف نکنید: بدونِ آن نمیفهمید فروشِ خوبش تکرار میشود یا حاصلِ یک قراردادِ خوششانس بوده. هدفی که نتیجه با آن سنجیده میشود باید پیش از دوره چیده شده باشد؛ روشش در هدفگذاری فروش آمده است.
از هر جنس دو یا سه شاخص بس است. فرمی با پانزده شاخص نه ارزیاب را دقیق میکند نه فروشنده را؛ هیچکس نمیداند کدام مهمتر است.
دورهی ارزیابی: ماهانه، فصلی یا سالانه؟
دورهی ارزیابی را از طولِ چرخهی فروشِ خودتان بیرون بکشید، نه از عادتِ اداری. اگر از اولین تماس تا قرارداد معمولاً دو ماه طول میکشد، ارزیابیِ ماهانهی نتیجه بیمعناست؛ یک قرارداد که یک هفته عقب بیفتد، نمرهی یک ماه را خراب میکند و ماهِ بعد را بیدلیل خوب. قاعدهی عملی این است که دوره دستکم چند برابرِ چرخهی فروش باشد.
| آهنگ | چه چیزی | شکل |
|---|---|---|
| هفتگی | شاخصهای فعالیت و کارهای عقبافتاده | بازخوردِ کوتاه، بینمره |
| ماهانه | روندِ فروش در برابرِ هدفِ ماه | مرورِ دهدقیقهای |
| فصلی یا ششماهه | همهی شاخصها با وزن | فرمِ ارزیابی و جلسهی یکبهیک |
| سالانه | جمعِ دورهها، مسیرِ رشد، پاداش | جمعبندی، بی حرفِ تازه |
مرورِ هفتگیِ تیم کارِ جلسهی جمعی است و در جلسه فروش هفتگی آمده؛ ارزیابیِ این صفحه یکبهیک است و جای مقایسهی آدمها جلوی هم نیست.
نمونه فرم ارزیابی فروشنده با وزندهی
یک فرم ارزیابی فروشندهی کارآمد یک صفحه است. بالای آن نامِ کارشناس، دوره و ارزیاب؛ وسط چند شاخص با وزن؛ پایین کارهای توافقشده. هر شاخص از ۱ تا ۵ نمره میگیرد و امتیازِ آن «وزن × نمره ÷ ۵» است. نمونهی زیر با دادهی کاملاً ساختگی برای یک دورهی فصلی پر شده است:
| شاخص | جنس | وزن | نمره (۱ تا ۵) | امتیاز | شاهد |
|---|---|---|---|---|---|
| پیگیریِ بهموقع | فعالیت | ۲۰ | ۴ | ۱۶ | کارهای عقبافتاده در پایانِ هر هفته |
| کاملیِ ثبتِ مکالمه و نتیجه | فعالیت | ۱۵ | ۳ | ۹ | نمونهی ده پروندهی تصادفی |
| تحققِ هدفِ فروش | نتیجه | ۳۰ | ۳ | ۱۸ | ۹۰۰ از ۱۲۰۰ میلیون ریال (۷۵٪) |
| نرخِ برد | نتیجه | ۱۵ | ۴ | ۱۲ | فرصتهای بستهشدهی دوره |
| وصولِ مطالبات | نتیجه | ۱۰ | ۵ | ۱۰ | بی ماندهی معوق |
| همکاری و رعایتِ قاعدهها | رفتار | ۱۰ | ۴ | ۸ | دو موردِ مشخص که ثبت شده |
| جمع | ۱۰۰ | ۷۳ |
سه نکته فرم را از یک جدولِ نمره جدا میکند. اول، ستونِ شاهد اجباری است؛ نمرهی بیشاهد حدس است. دوم، معنای هر نمره از پیش نوشته شود (مثلاً برای تحققِ هدف: ۵ یعنی ۱۱۰٪ و بیشتر، ۳ یعنی ۷۰ تا ۸۹٪) تا دو ارزیاب به یک نفر دو نمره ندهند. سوم، فرم با دو یا سه کارِ توافقشده تمام شود، هرکدام با تاریخ؛ مثلاً «تا پایانِ ماهِ بعد، کارهای عقبافتادهی بیش از یک هفته صفر شود». اگر این ارزیابی به پاداش وصل است، سهمِ پاداش فقط از شاخصهای نتیجه بیاید و شاخصهای فعالیت برای تشخیص و رشد بمانند؛ حسابِ پورسانت را هم جدا نگه دارید؛ محاسبه پورسانت فروش قاعدهی خودش را دارد.
خطاهایی که ارزیابی را ناعادلانه میکنند
- اثرِ تازگی: فقط ماهِ آخر به یاد میماند. علاجش یادداشتِ کوتاه در طولِ دوره و شاهدِ ثبتشده است، نه حافظه.
- اثرِ هاله: یک قراردادِ بزرگ همهی نمرهها را بالا میکشد. هر شاخص را جدا و با شاهدِ خودش نمره دهید.
- منطقهی نابرابر: فروشندهای که مشتریانِ قدیمیِ پرخرید گرفته با کسی که منطقهی تازه دارد مقایسه نشود؛ هدفِ هرکدام باید به سهمِ بازارش بسته باشد. تقسیمِ منصفانه در تقسیم مشتریان بین کارشناسان آمده است.
- دیدهنشدنِ کارِ ثبتنشده: کسی که کار میکند ولی ثبت نمیکند، ضعیف دیده میشود. پیش از ارزیابی، قاعدهی ثبت را روشن کنید؛ گزارش روزانه کارشناس فروش همین را میگوید.
- معیارِ تازه وسطِ دوره: شاخصی که اولِ دوره گفته نشده، در نمرهی همان دوره نیاید.
گفتوگوی بازخورد: جلسهی یکبهیک در پنج گام
جلسهی ارزیابی را حدودِ ۴۵ دقیقه بگیرید و فرم را یک روز زودتر به فروشنده بدهید تا خودش هم نمره بدهد. بعد این پنج گام:
- هدفِ جلسه را بگویید. «میخواهیم ببینیم دوره چطور گذشت و فصلِ بعد چه کنیم»؛ نه «آمدهام نمرهات را بگویم».
- اول خودارزیابیِ او. هر جا نمرهی او و شما یکی است، سریع رد شوید؛ وقت را برای اختلافها نگه دارید.
- روی شاهد حرف بزنید، نه روی شخصیت. «در این سه پرونده نتیجهی تماس ثبت نشد» بهجای «تو بیدقتی». یک یا دو نکتهی اصلی بس است؛ فهرستِ بیستموردی هیچکدام را درست نمیکند.
- علت را با هم پیدا کنید. شاید مشکل از مهارت است، شاید از ابزار، شاید از منطقه. راهحلِ هرکدام فرق میکند.
- با کارِ توافقشده تمام کنید. دو یا سه کار با تاریخ، و قرارِ بازخوردِ کوتاهِ بعدی. قولی ندهید که در اختیارتان نیست، مثلاً افزایشِ حقوقی که هنوز تصویب نشده.
اگر چند فروشنده را اداره میکنید، آهنگِ این جلسهها و جای آنها در کارِ هفتگیِ مدیر در مدیریت تیم فروش آمده است.
شواهدِ ارزیابی در ملل CRM و آنچه ساخته نشده
ملل CRM فرمِ ارزیابی ندارد، ولی بیشترِ ستونِ «شاهد» را میدهد. این گزارشها زیرِ منوی «گزارشهای مدیریتی» هستند و پیشفرض فقط ادمینِ شرکت آنها را میبیند؛ همهی عددها هم فقط مربوط به شرکتِ خودتان است.
- پیگیریِ بهموقع و رهاشدهها: «نقشهی فعالیت همکاران» (فقط ادمین) جدولِ «روزهای کار هر همکار»، جدولِ «ساعتهای ثبت» و «کارهای عقبافتاده (همین لحظه)» را دارد که کارهای هر همکار را به سه سن، تا ستونِ «رهاشده»، میشمارد؛ اگر ادمین همکارانِ قابلمشاهده را محدود کرده باشد، فقط همانها. ساعتِ ثبت لزوماً ساعتِ انجامِ کار نیست. توضیحِ کاملش در نقشه فعالیت همکاران است.
- کارهای سپردهشده: در فهرستِ همکارانِ گزارشهای وظایف، دکمهی «نمایش عملکرد همکار» کارهای در موعد، با تأخیر و انجامنشدهی همان شخص را نشان میدهد؛ کارِ بیمهلت در «در موعد / با تأخیر» شمرده نمیشود. «کارهای همکاران» هم همهی وظایف و کارهای مشتریانِ یک همکار را در یک بازه میآورد.
- راه و سرعتِ پیگیری: «مقایسهی نحوهی پیگیری» نمای «مقایسهی همکاران» و سرعتِ انجام را دارد، که میانهاش را مبنا بگیرید نه میانگین.
- کاملیِ ثبت و نمونهی پرونده: «گزارش عملکرد روزانهی همکاران» کارهای ثبتشده را نشان میدهد و ادمین با «یادداشت و آلارم» زیرِ هر قسمتِ رشته یادداشتِ سرپرست میگذارد. این یادداشت را همکاران هم میبینند، پس جای بازخوردِ کوتاه است نه یادداشتِ محرمانه. سنجشِ دورهای در گزارش عملکرد همکاران آمده است.
- کارهای تکراری: «کارنامهی کارهای دورهای» (فقط ادمین) نشان میدهد هر نوبتِ کارِ دورهای انجام شد، انجام نشد یا بیپاسخ ماند؛ کارنامه کار دورهای.
و اینها برای ارزیابی ساخته نشدهاند:
| مورد | وضعیت | راهِ امروز |
|---|---|---|
| فرمِ ارزیابیِ دورهای با شاخص و وزن | ساخته نشده | فرمِ بالا را در کاغذ یا اکسل نگه دارید و شاهدش را از گزارشها بیاورید |
| نمرهی خودکار یا رتبهبندیِ همکاران | ساخته نشده | گزارشها عدد میدهند، نمره را ارزیاب میدهد |
| ثبتِ جلسهی بازخورد و کارهای توافقشده | ساخته نشده | هر کارِ توافقشده را با مهلت به خودِ کارشناس بسپارید تا در «وظایف من» او بنشیند؛ سپردن کار در تیم فروش |
پرسشهای متداول دربارهی ارزیابی عملکرد کارشناس فروش
ارزیابی عملکرد کارشناس فروش هر چند وقت یک بار انجام شود؟
بازخوردِ کوتاه باید پیوسته و نزدیک به خودِ کار باشد، ولی ارزیابیِ رسمی با نمره معمولاً فصلی یا ششماهه است. دوره باید دستکم چند برابرِ طولِ چرخهی فروشِ شما باشد تا یک قراردادِ بزرگ یا یک ماهِ کساد نتیجه را بیدلیل بالا یا پایین نبرد.
در ارزیابی فروشنده شاخص فعالیت مهمتر است یا نتیجه؟
هر دو. نتیجه بدونِ فعالیت معلوم نمیکند موفقیت تکرارشدنی است یا شانس، و فعالیت بدونِ نتیجه تیم را به شمردنِ تماسهای بیفایده عادت میدهد. برای تازهکارها وزنِ فعالیت بیشتر و برای کارشناسِ باتجربه وزنِ نتیجه بیشتر باشد.
فرم ارزیابی فروشنده چه بخشهایی دارد؟
دوره و نامِ ارزیاب، چند شاخصِ فعالیت و نتیجه و رفتار با وزنی که جمعش ۱۰۰ است، نمرهی هر شاخص با یک شاهدِ مشخص، جمعِ وزنی، و در پایان دو یا سه کارِ توافقشده برای دورهی بعد با تاریخ.
ملل CRM فرم ارزیابی عملکرد کارشناس فروش دارد؟
نه. فرمِ ارزیابیِ دورهای، امتیازدهیِ وزندار و ثبتِ جلسهی بازخورد ساخته نشدهاند. ملل CRM شواهدِ ارزیابی را میدهد: نقشهی فعالیت و کارهای عقبافتادهی هر همکار، مقایسهی نحوهی پیگیری، و در «مرور فروش» (زیرِ بخشِ حسابداری که نشانِ «بهزودی» دارد) فروش و هدفِ ماهانهی هر کارشناس.
منابع
چرخهی پنجمرحلهایِ مدیریتِ عملکرد از صفحهی ادارهی مدیریتِ کارکنانِ دولتِ آمریکا و تفکیکِ بازخورد از ارزیابی از مقالهی SHRM خوانده شد. نمونهی فرم و وزنها پیشنهادِ ما و ساختگیاند، نه استانداردِ رسمی.