بدهکار و بستانکار یعنی چه؟
در زبانِ روزمره «بدهکار» کسی است که پول به ما بدهکار است و «بستانکار» کسی که از ما طلب دارد. در حسابداری همین دو واژه نامِ دو ستوناند: ستونِ بدهکار سمتِ راستِ هر حساب و ستونِ بستانکار سمتِ چپش. هر عددی که در یک حساب ثبت میشود، یا در این ستون مینشیند یا در آن یکی.
برای حسابِ یک مشتری، معنای روزمره و معنای حسابداری روی هم میافتند و کار ساده است:
- هر چیزی که مشتری را به ما بدهکارتر میکند، در ستونِ بدهکارِ حسابِ او مینشیند؛ مثلِ فاکتورِ فروش.
- هر چیزی که از بدهیاش کم میکند، در ستونِ بستانکار مینشیند؛ مثلِ پولی که میپردازد.
سختی از جایی شروع میشود که سراغِ حسابهای دیگر برویم، مثلِ صندوق، بانک یا فروش. آنجا «بدهکار» دیگر به معنای «کسی که بدهی دارد» نیست و فقط یعنی «ستونِ راست». این همان نقطهای است که بیشترِ آدمهای غیرِحسابدار گیر میکنند، پس در ادامه قدمبهقدم جلو میرویم.
چرا هر رویداد دو طرف دارد
حسابداریِ رایج دوطرفه است: هر رویداد دستکم دو حساب را تکان میدهد و جمعِ آنچه بدهکار میشود همیشه با جمعِ آنچه بستانکار میشود برابر است. دلیلش ساده است؛ هیچ ارزشی از هیچ پیدا نمیشود. وقتی مشتری پولِ نقد میدهد، صندوقِ شما پر میشود و همزمان طلبتان از او کم میشود. دو اتفاق، یک رویداد. همین منطق را در تنخواه گردان هم میبینید: دادنِ تنخواه، حسابِ تنخواه گردان را بدهکار و بانک یا صندوقِ اصلی را بستانکار میکند، و هر خرج هزینه را بدهکار و تنخواه گردان را بستانکار.
نتیجهی عملیِ این قاعده برای مدیر این است که اگر جمعِ ستونِ بدهکار و بستانکار در یک ترازِ آزمایشی برابر نباشد، جایی ثبتی ناقص مانده است. برابربودن هم البته ثابت نمیکند همهچیز درست است؛ ثبتکردنِ یک رسید روی مشتریِ اشتباه هر دو ستون را برابر نگه میدارد ولی ماندهی دو مشتری را غلط میکند.
کدام حساب با بدهکار زیاد میشود و کدام با بستانکار
هر حساب یک «ماهیت» دارد؛ یعنی معمولاً از کدام سمت زیاد میشود. این جدول را عرفِ عمومیِ حسابداری بخوانید، نه قاعدهای که برای هر شرکتی بیاستثنا باشد:
| نوع حساب | نمونه | زیاد شدن | کم شدن |
|---|---|---|---|
| دارایی | صندوق، بانک، طلب از مشتری، اسناد دریافتنی | بدهکار | بستانکار |
| هزینه | اجاره، حمل، دستمزد | بدهکار | بستانکار |
| کاهندهی درآمد | برگشت از فروش، تخفیفِ فروش | بدهکار | بستانکار |
| بدهی | بدهی به تأمینکننده، پیشدریافت از مشتری | بستانکار | بدهکار |
| درآمد | فروش کالا، درآمد خدمات | بستانکار | بدهکار |
| سرمایه | سرمایهی شرکا | بستانکار | بدهکار |
«برگشت از فروش» هزینه نیست؛ حسابی کاهنده است که فروش را کم میکند، و چون برعکسِ درآمد رفتار میکند با بدهکار زیاد میشود؛ برای همین در جدول ردیفِ جدای «کاهندهی درآمد» دارد. یک راهِ ساده برای بهخاطرسپردن: آنچه داریم یا خرج کردهایم، بدهکار؛ آنچه بدهکاریم یا بهدست آوردهایم، بستانکار.
یک مثال کامل: از فاکتور تا چک برگشتی
فرض کنید شرکتِ شما به «مشتری الف» (فرضی) کالا میفروشد. برای سادهماندنِ حساب، مالیات بر ارزش افزوده را کنار گذاشتهایم و همهی مبلغها میلیون ریالاند. پنج رویداد پشتِسرِهم رخ میدهد و هر کدام دو حساب را میزند:
| رویداد | بدهکار | بستانکار | مبلغ |
|---|---|---|---|
| ۱. فاکتور فروش | حسابهای دریافتنی (مشتری الف) | فروش کالا | ۱۲۰ |
| ۲. رسید نقدی به بانک | بانک | حسابهای دریافتنی (مشتری الف) | ۵۰ |
| ۳. دریافت چک | اسناد دریافتنی | حسابهای دریافتنی (مشتری الف) | ۴۰ |
| ۴. برگشت بخشی از کالا | برگشت از فروش | حسابهای دریافتنی (مشتری الف) | ۱۰ |
| ۵. برگشت خوردن همان چک | حسابهای دریافتنی (مشتری الف) | اسناد دریافتنی یا اسناد در جریان وصول | ۴۰ |
به ردیفِ سوم دقت کنید. دریافتِ چک هنوز پول نیست، ولی طلب را از «مشتری» به «اسناد دریافتنی» منتقل میکند؛ برای همین حسابِ مشتری بستانکار میشود. اگر چک را به بانک سپرده باشید، معمولاً به حسابِ «اسناد در جریان وصول» رفته و برگشتش همان حساب را بستانکار میکند. در هر دو حالت نتیجه برای حسابِ مشتری یکی است: چکِ برگشتی مشتری را دوباره بدهکار میکند. کارِ عملی با چنین چکی در راهنمای چک برگشتی آمده است.
حالا فقط حسابِ مشتری الف را جدا کنیم و ردیفها را با ماندهی تجمعی بخوانیم؛ این همان شکلی است که صورتحسابِ مشتری دارد:
| ردیف | شرح | بدهکار | بستانکار | مانده |
|---|---|---|---|---|
| ۱ | فاکتور فروش | ۱۲۰ | — | ۱۲۰ بدهکار |
| ۲ | رسید نقدی | — | ۵۰ | ۷۰ بدهکار |
| ۳ | دریافت چک | — | ۴۰ | ۳۰ بدهکار |
| ۴ | برگشت از فروش | — | ۱۰ | ۲۰ بدهکار |
| ۵ | برگشت چک | ۴۰ | — | ۶۰ بدهکار |
| جمع | ۱۶۰ | ۱۰۰ | ۶۰ بدهکار |
مانده همیشه «جمعِ بدهکار منهای جمعِ بستانکار» است: ۱۶۰ − ۱۰۰ = ۶۰. پس مشتری الف امروز ۶۰ میلیون ریال به شما بدهکار است. چیدنِ این جدول برای فرستادن به مشتری، با سربرگ و بازهی تاریخ، موضوعِ راهنمای صورت حساب مشتری است.
خواندن مانده: بدهکار، بستانکار یا تسویه
ماندهی حسابِ یک مشتری در دفترِ شما سه حالت دارد:
- ماندهی بدهکار: مشتری هنوز به شما بدهکار است. حالتِ عادیِ فروشِ اعتباری همین است.
- ماندهی بستانکار: مشتری بیشتر از فاکتورهایش پول داده؛ مثلاً پیش از صدورِ فاکتور ۳۰ میلیون ریال پیشپرداخت کرده، یا بعد از تسویه کالایی را برگردانده است. اینجا شما به او بدهکارید یا از او پیشدریافت دارید.
- صفر یا تسویه: جمعِ دو ستون برابر است.
یک نکتهی مهم: ماندهی بدهکار بهتنهایی نمیگوید پرداخت دیر شده است. ۶۰ میلیون ریالِ مثالِ بالا ممکن است هنوز سررسید نشده باشد. اینکه کدام بخش از مانده از موعدش گذشته، با سررسیدِ هر فاکتور سنجیده میشود و موضوعِ مطالبات معوق است. شرطِ پرداختی که روی فاکتور مینویسید هم همین سررسید را میسازد؛ در شرایط پرداخت فاکتور آمده است.
از دید چه کسی؟ دفتر ما، دفتر مشتری و صورتحساب بانک
بیشترِ سردرگمیها از اینجاست که یک رویداد در دو دفتر برعکس دیده میشود. ۶۰ میلیون ریالی که در دفترِ شما ماندهی بدهکارِ مشتری الف است، در دفترِ مشتری الف ماندهی بستانکارِ شرکتِ شماست، چون از دیدِ او بدهی به تأمینکننده است. پس وقتی حسابدارِ مشتری میگوید «شما در دفترِ ما بستانکارید»، دقیقاً همان حرفِ شما را میزند.
صورتحسابِ بانک هم از دفترِ بانک چاپ میشود. پولی که واریز میکنید بانک را به شما بدهکار میکند، برای همین در صورتحسابِ بانک ستونِ «بستانکار» واریزیهای شماست. در دفترِ خودتان همان واریزی حسابِ بانک را بدهکار میکند. هر وقت عددی با انتظارتان نخواند، اول بپرسید این صورتحساب از دفترِ چه کسی است.
اشتباههای رایج تیم فروش
- چک را پول حسابکردن: با دریافتِ چک مانده کم میشود، ولی تا وصول نشده ریسک سرِ جایش است. سقفِ اعتبارِ مشتری را با چکهای در راه هم بسنجید؛ در اعتبارسنجی مشتری آمده است.
- رسید روی مشتریِ اشتباه: جمعِ کلِ دفتر درست میماند ولی یک مشتری بیدلیل بدهکار و دیگری بستانکار میشود. بهترین کنترلش فرستادنِ منظمِ صورتحساب به مشتری و شنیدنِ اعتراضِ اوست.
- تخفیفِ بعد از فروش بیسند: اگر قولِ تخفیف یا بخشیدنِ کرایه را فقط شفاهی بدهید، ماندهی دفتر با حرفِ مشتری نمیخواند. هر کاهشی باید یک ثبتِ بستانکار برای مشتری داشته باشد.
- علامت منفی به جای بستانکار: بعضی گزارشها ماندهی بستانکار را منفی نشان میدهند. منفیبودن در حسابِ مشتری خطا نیست؛ یعنی مشتری از شما طلب دارد یا پیشپرداخت داده است.
بدهکار و بستانکار در ملل CRM
- ماندهی طرفحسابها: برای هر سازمان یا شخص «جمع بدهکار»، «جمع بستانکار»، «مانده» و سررسیدهای باز را از فاکتور، برگشتی، رسید، پرداخت، اعلامیه، ماندهی اول دوره و چکِ برگشتی جمع میزند. ماندهی مثبت یعنی طرف به ما بدهکار است و منفی یعنی ما بدهکاریم یا از او پیشدریافت داریم. فیلترِ «نوع طرف» مشتریان و تأمینکنندگان را جدا میکند و «خروجی اکسل» همین فهرست را فایل میکند.
- صورتحساب: دکمهی «صورتحساب» در هر ردیف، همان جدولِ ردیفبهردیفِ مثالِ بالا را با ستونهای بدهکار، بستانکار و مانده نشان میدهد. اسنادِ پیش از «از تاریخ» در ردیفِ «مانده از قبل» جمع میشوند و چکِ برگشتی ردیفِ بدهکارِ «واخواست چک» میگیرد. دو کارتِ «مانده در CRM» و «ماندهی دفتر» کنارِ هماند و «چاپ» و «خروجی اکسل» دارد. این صورتحساب رسمی نیست.
- اعلامیه بدهکار/بستانکار: برای بدهکار یا بستانکار کردنِ مشتری یا تأمینکننده بدونِ فاکتور، مثلاً جریمهی دیرکرد، تخفیفِ بعد از فروش یا انتقالِ طلب از یک مشتری به مشتریِ دیگر؛ هر ردیف یک طرفِ بدهکار و یک طرفِ بستانکار دارد.
- کارتِ «وضعیت مالی»: پایینِ فرمِ سازمان و شخص و در کارتِ معامله، نشانِ «مانده» با رنگ میگوید طرف به ما بدهکار است (قرمز)، بستانکار است (سبز) یا «تسویه» (خاکستری)، و دکمهی «صورتحساب کامل» به صورتحسابِ همان طرف میرود.
مدیر و همکارانی که اجازهی دیدنِ فاکتورها یا دیدنِ همهی مشتریان را دارند همهی طرفها را میبینند؛ بقیه در همین صفحهها و در کارتِ وضعیت مالی فقط طرفهای خودشان را میبینند. چیدنِ این اجازهها در راهنمای دسترسی همکاران آمده و ثبتِ چک و قسط در راهنمای وصول چک و قسط.
سندها، تراز آزمایشی و دفاتری که همین بدهکار و بستانکارها در آنها جمع میشوند در نرمافزار حسابداری با CRM آمدهاند و رسید و پرداخت از بانک و صندوق در نرمافزار خزانهداری. اگر میخواهید ببینید وصولِ طلب در خودِ CRM چطور پیگیری میشود، CRM با فاکتور و وصول مطالبات را بخوانید.
پرسشهای متداول دربارهی بدهکار و بستانکار
مانده بدهکار مشتری یعنی چه؟
یعنی جمعِ آنچه به حسابِ مشتری نوشتهاید (فاکتور، چکِ برگشتی، جریمه) از جمعِ آنچه از او گرفتهاید یا به نفعش ثبت کردهاید (رسید، چک، برگشت از فروش) بیشتر است؛ به زبانِ ساده، مشتری هنوز به شما بدهکار است.
چرا مشتری گاهی بستانکار میشود؟
وقتی بیش از فاکتورهایش پول داده است: پیشپرداخت پیش از صدورِ فاکتور، پرداختِ اضافه، یا برگشت از فروش بعد از تسویه. در این حالت شما به او بدهکارید یا از او پیشدریافت دارید.
دریافت چک از مشتری او را بستانکار میکند؟
بله، در روشِ رایج حسابِ مشتری با دریافتِ چک بستانکار میشود و طلبِ شما از حسابِ مشتری به حسابِ اسناد دریافتنی میرود. اگر چک برگشت بخورد، حسابِ مشتری دوباره بدهکار میشود.
چرا در صورتحساب بانک واریزیها بستانکار نوشته میشوند؟
چون صورتحسابِ بانک از دفترِ بانک چاپ میشود. پولی که واریز میکنید، بانک را به شما بدهکار میکند، پس در دفترِ بانک حسابِ شما بستانکار میشود. در دفترِ خودتان همان واریزی حسابِ بانک را بدهکار میکند.
ملل CRM مانده بدهکار و بستانکار مشتری را نشان میدهد؟
بله. صفحهی «ماندهی طرفحسابها» جمع بدهکار، جمع بستانکار و ماندهی هر طرف را دارد و «صورتحساب» ردیفبهردیف با «مانده از قبل» نشان میدهد. این بخش زیرِ «بخش حسابداری» است که در حالِ تکمیل است و صورتحسابش رسمی نیست.
منابع
این مقاله آموزشِ مفهومی است و هیچ حکمِ قانونی یا مالیاتی در آن نیامده؛ قاعدههای ماهیتِ حسابها عرفِ عمومیِ حسابداریِ دوطرفهاند و سرفصل و نامِ حسابها در هر شرکت با کدینگِ خودش تعیین میشود. برای ثبتِ رویدادهای خاص، مالیات بر ارزش افزوده و تکلیفهای قانونیِ دفاتر، با حسابدار یا مشاور مالیاتی بسنجید. همهی مثالها و عددها ساختگیاند. توضیحِ بخشهای ملل CRM از راهنمای داخلیِ خودِ نرمافزار و صفحههای آن برداشته شده است.