صورت حساب مشتری چیست و به چه کاری میآید؟
صورت حساب مشتری برگهای است که همهی اسنادِ مالیِ بینِ شما و یک مشتری را در یک دورهی مشخص، به ترتیبِ تاریخ، با ستونهای بدهکار و بستانکار و یک ستونِ ماندهی جاری نشان میدهد. ردیفِ آخرش به یک سؤالِ ساده جواب میدهد: امروز مشتری چقدر به ما بدهکار است، یا ما چقدر به او.
فاکتور فقط یک فروش را نشان میدهد و فهرستِ دریافتها فقط پولهایی را که آمده. صورتحساب این دو را با برگشتیها، چکهای برگشتی، تخفیفهای بعد از فروش و ماندهی اولِ دوره در یک جا جمع میکند. برای همین در کسبوکارِ B2B، که فروشِ نسیه و چکی رایج است، سه کار بدونِ آن انجام نمیشود:
- پیگیریِ طلب: کارشناسِ وصول باید بداند عددی که از مشتری میخواهد از کجا آمده.
- حلِ اختلاف: وقتی عددِ مشتری با عددِ شما فرق دارد، فقط مقایسهی ردیفبهردیف علتش را نشان میدهد.
- تصمیمِ فروشِ بعدی: پیش از فروشِ نسیهی تازه، مانده و سابقهی پرداختِ مشتری باید جلوی چشم باشد.
مفهومِ بدهکار و بستانکار را جدا در بدهکار و بستانکار یعنی چه توضیح دادهایم؛ اینجا فرض بر این است که آن را میدانید و تمرکز روی خودِ برگهی صورتحساب است.
اجزای یک صورت حساب درست
صورتحسابی که مشتری بتواند با دفترِ خودش مقایسه کند، دستِکم این بخشها را دارد:
- سربرگ: نام و مشخصاتِ فروشنده، نامِ کاملِ مشتری (ترجیحاً با کدِ مشتری)، دورهی صورتحساب (از تاریخ و تا تاریخ) و تاریخِ تهیه.
- مانده از قبل: یک ردیف در ابتدای جدول که جمعِ اثرِ همهی اسنادِ پیش از شروعِ دوره را نشان میدهد. بدونِ این ردیف، صورتحساب فقط گردشِ دوره است، نه بدهیِ واقعی.
- ردیفهای اسناد: برای هر سند تاریخ، شماره، نوعِ سند (فاکتور، دریافت، برگشت از فروش، اعلامیه، چکِ برگشتی) و یک شرحِ کوتاه. شمارهی سند مهمترین ستون است، چون مشتری با همان در دفترش میگردد.
- ستونهای بدهکار و بستانکار: هر چیزی که بدهیِ مشتری را زیاد میکند در بدهکار و هر چیزی که کم میکند در بستانکار.
- ماندهی جاری: بعد از هر ردیف، ماندهی تا آن لحظه، با تشخیصِ «بدهکار» یا «بستانکار». همین ستون پیدا کردنِ نقطهی اختلاف را ممکن میکند.
- جمعها و ماندهی پایانی: جمعِ بدهکار و بستانکارِ دوره و ماندهی پایانی. حساب باید بخواند: مانده از قبل + جمعِ بدهکار − جمعِ بستانکار = ماندهی پایانی.
- توضیحِ پایانی: اینکه صورتحساب بر اساسِ کدام اسناد تهیه شده، تا چه تاریخی ثبتها در آن آمده و اگر مشتری اختلافی دارد با چه کسی و تا کِی تماس بگیرد.
تهیه صورت حساب بدهکار بستانکار در پنج گام
- طرفِ حساب را دقیق تعیین کنید. اگر مشتری یک سازمان است و چند نفر از طرفِ آن خرید میکنند، همهی اسناد باید روی همان سازمان باشد، نه پخش روی نامِ افراد؛ وگرنه صورتحساب ناقص درمیآید.
- دوره را انتخاب کنید و مانده از قبل را بسازید. معمولاً یک ماه، یک فصل یا از ابتدای سالِ مالی. هر سندِ پیش از شروعِ دوره فقط در ردیفِ «مانده از قبل» اثر دارد.
- همهی نوعهای سند را بیاورید. فقط فاکتور و دریافت کافی نیست. برگشت از فروش، تخفیف یا جریمهای که با اعلامیه ثبت شده، چکی که برگشت خورده و هر پرداختی که شما به مشتری کردهاید هم باید بیاید.
- به ترتیبِ تاریخ بچینید و ماندهی جاری را حساب کنید. هر ردیف: ماندهی قبلی + بدهکار − بستانکار.
- جمع را کنترل کنید و بفرستید. پیش از ارسال، فرمولِ ماندهی پایانی را دوباره حساب کنید، سربرگ و دوره را ببینید و نسخهای را که فرستادید با تاریخِ ارسال نگه دارید.
چکِ برگشتی جای دقت دارد. وقتی چکِ مشتری را دریافت میکنید، بستانکارِ مشتری میشود؛ اگر برگشت بخورد، همان مبلغ دوباره بدهکارِ او میشود. اگر این ردیفِ دوم ثبت نشود، صورتحساب بدهیِ مشتری را کمتر از واقع نشان میدهد. گامهای پیگیریِ خودِ چک در چک برگشتی آمده است.
مثال کامل: صورت حساب یک ماهِ یک مشتری
«شرکت نمونه الف» یک مشتریِ ساختگی است. صورتحسابِ مهرِ ۱۴۰۵ او اینطور است؛ همهی مبالغ به میلیون ریال است:
| تاریخ | سند | شرح | بدهکار | بستانکار | مانده |
|---|---|---|---|---|---|
| — | — | مانده از قبل | — | — | ۱۲۰ بدهکار |
| ۱۴۰۵/۰۷/۰۵ | فاکتور ۱۰۱ | فروش کالا | ۲۵۰ | — | ۳۷۰ بدهکار |
| ۱۴۰۵/۰۷/۱۰ | رسید ۵۵ | دریافت با حواله | — | ۱۵۰ | ۲۲۰ بدهکار |
| ۱۴۰۵/۰۷/۱۴ | برگشت ۸ | برگشت از فروش، بخشی از فاکتور ۱۰۱ | — | ۳۰ | ۱۹۰ بدهکار |
| ۱۴۰۵/۰۷/۱۸ | رسید ۵۹ | دریافت چک | — | ۱۰۰ | ۹۰ بدهکار |
| ۱۴۰۵/۰۷/۲۲ | چک برگشتی | برگشتِ همان چک | ۱۰۰ | — | ۱۹۰ بدهکار |
| ۱۴۰۵/۰۷/۲۸ | اعلامیه ۳ | تخفیفِ توافقشده بعد از فروش | — | ۱۰ | ۱۸۰ بدهکار |
| جمعِ دوره | ۳۵۰ | ۲۹۰ | ۱۸۰ بدهکار | ||
کنترلِ حساب: ۱۲۰ + ۳۵۰ − ۲۹۰ = ۱۸۰. پس شرکت نمونه الف در پایانِ مهر ۱۸۰ میلیون ریال به ما بدهکار است. ببینید اگر ردیفِ چکِ برگشتی جا میماند، مانده ۸۰ درمیآمد و صد میلیون طلب از چشم میافتاد؛ و اگر ردیفِ مانده از قبل نبود، صورتحساب ۶۰ نشان میداد که فقط گردشِ مهر است.
تطبیق حساب با مشتری
تطبیق حساب یعنی مقایسهی ردیفبهردیفِ دفترِ شما با دفترِ مشتری تا دو مانده یکی شود یا هر اختلاف با یک سندِ مشخص توضیح داده شود. فرض کنید در همان مثال، حسابدارِ شرکت نمونه الف میگوید ماندهی ما در دفترِ آنها ۱۴۰ میلیون ریال بستانکار است. اختلاف ۴۰ میلیون است. روشِ کار:
- دوره و تاریخِ برش را یکی کنید. هر دو طرف باید تا یک تاریخِ مشخص (اینجا ۱۴۰۵/۰۷/۳۰) مقایسه کنند.
- مانده از قبل را اول مقایسه کنید. اگر همین ردیف فرق دارد، اختلاف مالِ دورههای قبل است و باید از آنجا شروع شود.
- ردیفها را با شمارهی سند تیک بزنید. هر سندی که در یک طرف هست و در طرفِ دیگر نه، یا مبلغش فرق دارد، کنار گذاشته میشود.
- هر اختلاف را دستهبندی کنید: اختلافِ زمانی (سندی که در راه است و خودش درست میشود)، سندِ ثبتنشده در یکی از دو طرف، یا اختلافِ واقعی که باید بر سرش توافق شود.
- نتیجه را مکتوب کنید. ماندهی هر دو طرف، فهرستِ اختلافها و کاری که برای هرکدام قرار است انجام شود.
در مثالِ ما، مقایسهی ردیفها دو اختلاف را نشان داد:
| شرح | مبلغ (میلیون ریال) | نوعِ اختلاف |
|---|---|---|
| مانده در دفترِ ما (بدهکار) | ۱۸۰ | — |
| منها: حوالهای که مشتری ۱۴۰۵/۰۷/۳۰ زده و هنوز به حسابِ ما ننشسته | ۳۰ | زمانی؛ با رسیدنِ وجه درست میشود |
| منها: تخفیفِ دیگری (جدا از اعلامیه ۳) که مشتری از مبلغ کم کرده ولی توافق نشده | ۱۰ | واقعی؛ باید بر سرش توافق شود |
| مانده در دفترِ مشتری (بستانکار) | ۱۴۰ | ۱۸۰ − ۳۰ − ۱۰ = ۱۴۰ |
حالا اختلاف تمام و کمال توضیح داده شده است. حوالهی ۳۰ میلیونی وقتی به حساب بنشیند با یک رسید ثبت میشود. دربارهی ۱۰ میلیونِ دوم دو راه هست: اگر تخفیف پذیرفته شد، با یک اعلامیهی بستانکار ثبت میشود، و اگر نه، مشتری آن را از دفترش برمیگرداند. بعد از رسیدنِ حواله و اصلاح، هر دو دفتر روی یک عدد میایستند: ۱۵۰ اگر تخفیف رد شود (۱۸۰ − ۳۰) و ۱۴۰ اگر پذیرفته شود (۱۸۰ − ۳۰ − ۱۰).
تطبیق را برای پایانِ سال نگذارید؛ هرچه زودتر، اختلافها کوچکتر و قابلِ ردیابیترند. کارهای پیش از بستنِ دفاتر در بستن سال مالی آمده است.
اشتباههای رایج
- اسنادِ یک مشتری روی چند نام: بخشی روی نامِ سازمان و بخشی روی نامِ خریدارِ آن. نتیجه دو صورتحسابِ ناقص است.
- جا انداختنِ برگشتی و اعلامیه: مشتری برگشت را در دفترش دارد و شما نه، و اختلاف از همینجا شروع میشود.
- ثبتنکردنِ برگشتِ چک: همان مثالِ بالا؛ طلبی که وجود دارد از صورتحساب پاک میشود.
- فرستادنِ صورتحساب بدونِ مانده از قبل: مشتری عدد را با بدهیِ کلش مقایسه میکند و گیج میشود.
- تطبیقِ شفاهی: توافقی که پشتِ تلفن شده و جایی ثبت نشده، سه ماه بعد دوباره همان اختلاف است.
وقتی صورتحساب درست شد، قدمِ بعد پیگیریِ طلبهایی است که سررسیدشان گذشته؛ گزارشِ سنیِ بدهی و گامهای وصول را در مطالبات معوق و تعیینِ سقفِ نسیه را در سیاست اعتباری فروش بخوانید.
صورت حساب مشتری در ملل CRM
- «ماندهی طرفحسابها»: برای هر سازمان یا شخص، جمع بدهکار، جمع بستانکار، مانده و سررسیدهای باز را از فاکتور، برگشتی، رسید، پرداخت، اعلامیه، ماندهی اول دوره، استرداد و واخواستِ چک نشان میدهد؛ با فیلترِ نام، نوعِ طرف (مشتریان یا تأمینکنندگان) و شرکت، دکمهی «خروجی اکسل» و در هر ردیف دکمهی «صورتحساب».
- «صورتحساب طرفحساب»: «طرف حساب» را انتخاب میکنید و با «از تاریخ» و «تا تاریخ» دوره را میبندید؛ اسنادِ پیش از دوره در ردیفِ «مانده از قبل» جمع میشوند. چکِ برگشتی ردیفِ بدهکارِ «واخواست چک» میگیرد. دکمههای «چاپ» (برگه با سربرگِ شرکت) و «خروجی اکسل» همین ردیفها را با همین فیلترها میدهند.
- دو مانده کنارِ هم: کارتِ «مانده در CRM» و کارتِ «ماندهی دفتر» (از سندهای حسابداری). اگر برای همهی اسناد سند زده باشید برابرند؛ اختلافشان معمولاً یعنی سندی زده نشده یا در دفتر سندی جدا از CRM آمده، و اگر طرف تفصیلی نداشته باشد کارتِ دوم «—» نشان میدهد. یک تطبیقِ داخلی پیش از تطبیق با مشتری.
- سازمان و افرادش: سندی که هم سازمان دارد هم شخص، در صورتحسابِ سازمان میآید؛ همان اشتباهِ «اسناد روی چند نام» را از پایه میبندد.
- کارتِ «وضعیت مالی»: پایینِ فرمِ سازمان و شخص و در کارتِ معامله، نشانِ مانده، شمارِ «سررسید باز» و «سررسید گذشته» و دکمهی «صورتحساب کامل» که مستقیم به صورتحسابِ همان طرف میرود.
- اصلاحِ اختلاف: تخفیف یا جریمهی بیفاکتور با «اعلامیه بدهکار/بستانکار» ثبت میشود و پیشدریافتی که بعداً باید به فاکتور بخورد با «تسویه حساب طرف مقابل».
- چه کسی میبیند: مدیر و کسی که اجازهی دیدنِ فاکتورها یا دیدنِ همهی مشتریان را دارد همهی طرفها را میبیند؛ بقیه فقط طرفهای خودشان. چیدنِ اجازهها در راهنمای دسترسی همکاران آمده است.
و اینها امروز ساخته نشدهاند:
| مورد | وضعیت | راهِ امروز |
|---|---|---|
| صورتحسابِ رسمی | ساخته نشده | برگهی چاپ صریح میگوید بر اساسِ اسنادِ ثبتشده در CRM است و رسمی نیست |
| فرمِ تأییدیهی مانده برای امضای مشتری | ساخته نشده | برگهی «چاپ» را بفرستید و نتیجهی تطبیق را در مکالمهی همان مشتری ثبت کنید |
| ارسالِ مستقیمِ صورتحساب به مشتری از خودِ صفحه | ساخته نشده | برگهی چاپ یا «خروجی اکسل» را جدا برای مشتری بفرستید |
سررسیدهای قسط و چک و یادآورِ وصول در راهنمای ثبت چک و قسط و وصول مطالبات آمده، مسیرِ فاکتور تا وصول در CRM با فاکتور و وصول مطالبات، و دفاتر و سندهایی که «ماندهی دفتر» از آنها خوانده میشود در نرمافزار حسابداری با CRM. رسید، پرداخت و چک هم در نرمافزار خزانهداری توضیح داده شدهاند.
پرسشهای متداول دربارهی صورت حساب مشتری
صورت حساب مشتری با فاکتور چه فرقی دارد؟
فاکتور یک فروش را نشان میدهد؛ صورت حساب همهی اسنادِ یک مشتری در یک دوره را کنارِ هم میگذارد، از فاکتور و برگشتی تا دریافت و چکِ برگشتی، و در پایان میگوید مشتری چقدر بدهکار یا بستانکار است.
مانده از قبل در صورت حساب یعنی چه؟
جمعِ اثرِ همهی اسنادِ پیش از تاریخِ شروعِ دوره است که در یک ردیف آمده. اگر این ردیف نباشد، ماندهی پایانِ صورت حساب فقط گردشِ همان دوره را نشان میدهد و با بدهیِ واقعیِ مشتری فرق دارد.
تطبیق حساب با مشتری را هر چند وقت انجام دهیم؟
برای مشتریِ پرگردش هر ماه یا هر فصل، و برای همه پیش از بستنِ سالِ مالی. هرچه فاصله کوتاهتر باشد، اختلافها کمتر و پیدا کردنشان آسانتر است.
چرا ماندهی ما با ماندهی دفتر مشتری یکی نیست؟
معمولاً بهخاطرِ اختلافِ زمانی، مثلِ حوالهای که مشتری زده و هنوز به حسابِ ما ننشسته، یا سندی که یکی از دو طرف ثبت نکرده، مثلِ برگشتی، اعلامیه یا چکِ برگشتی. هر اختلاف باید با یک سندِ مشخص توضیح داده شود.
ملل CRM صورت حساب مشتری دارد؟
بله، صفحهی «صورتحساب طرفحساب» با مانده از قبل، چاپ و خروجی اکسل دارد، ولی جزوِ بخش حسابداری است که در حال تکمیل است. این صورت حساب رسمی نیست و تأییدیهی مانده و ارسالِ مستقیم به مشتری در آن ساخته نشده است.
منابع
این مقاله نظرِ حقوقی یا مالیاتی نیست و هیچ حکمِ قانونی در آن نیامده؛ روشها عرفِ عمومیِ حسابداریاند و مثالها ساختگیاند. برای اعتبارِ قانونیِ صورتحساب یا تأییدیه در یک اختلافِ مشخص، با حسابدار یا مشاورِ حقوقی خودتان مشورت کنید. آنچه دربارهی ملل CRM گفته شد از خودِ نرمافزار و راهنمای داخلیِ آن برداشته شده است.