سیاست اعتباری فروش چیست و با اعتبارسنجی چه فرقی دارد؟
سیاست اعتباری فروش سندی مکتوب و تأییدشده است که میگوید شرکت به چه کسانی، تا چه مبلغ و چه مدتی، با چه تضمینی و با تأییدِ چه کسی نسیه میفروشد، و اگر پول سرِ موعد نرسید چه میکند. مخاطبِ آن سه گروه است: کارشناسِ فروش که باید بداند چه قولی میتواند بدهد، واحدِ مالی که باید طلب را جمع کند، و مدیری که ریسکِ کل را میپذیرد.
اعتبارسنجی کارِ دیگری است. اعتبارسنجی یعنی یک مشتریِ مشخص را بسنجید و برایش سقف تعیین کنید؛ سیاست یعنی قاعدهای که این سنجش طبقِ آن انجام میشود. معیارهای سنجیدنِ مشتری، ماندهای که با سقف مقایسه میشود و لیستِ سیاه را در راهنمای اعتبارسنجی مشتری آوردهایم؛ اینجا فقط خودِ سند را مینویسیم.
چرا مکتوب؟ قاعدهای که نوشته نشده، هر بار که تصمیمگیرنده در دسترس نیست یا هدفِ فروش فشار میآورد، تفسیرِ تازهای پیدا میکند. وقتی قاعده نوشته شد، «نه» گفتن به مشتری هم سادهتر است: کارشناس به قاعدهی اعلامشده اشاره میکند، نه به سلیقهی خودش.
اجزای سندِ سیاست اعتباری
سند لازم نیست طولانی باشد؛ دو تا چهار صفحه کافی است. ولی هر کدام از این بخشها اگر جا بیفتد، همانجا سلیقه برمیگردد:
- هدف و میزانِ ریسکپذیری: یک جمله که بگوید شرکت فروشِ بیشتر را ترجیح میدهد یا نقدینگیِ امن را. این جمله سختگیریِ بقیهی سند را تعیین میکند.
- دامنه: سیاست برای کدام مشتریان و محصولات است؛ مثلاً همهی مشتریانِ سازمانی، ولی نه فروشِ نقدیِ حضوری.
- شرایطِ ورود به فروشِ اعتباری: مدارکی که مشتری باید بدهد و اینکه مشتریِ تازه از چه نقطهای شروع میکند (معمولاً نقدی یا سقفِ کوچک).
- روشِ تعیینِ سقفِ مبلغ و سقفِ مدت: فرمول یا جدولی که همه یکسان به کار ببرند.
- شرایطِ پرداختِ مجاز: نقدی، چک، قسط، و بیشترین فاصلهی هرکدام.
- تضمین: برای چه سقفی چه تضمینی لازم است. نوع و اعتبارِ حقوقیِ هر تضمین را با مشاورِ حقوقی بسنجید.
- جدولِ تأیید: چه کسی تا چه سقفی تأیید میکند.
- روالِ استثنا: وقتی کسی میخواهد از قاعده بگذرد.
- پلکانِ اقدام هنگامِ تأخیر: از یادآوری تا توقفِ فروش.
- بازنگری: هر چند وقت و با چه نشانهای سند و سقفها دوباره بررسی میشوند.
در پایانِ سند، نامِ تأییدکننده و تاریخِ اجرا را بنویسید و نسخهی قبلی را بایگانی کنید تا معلوم باشد هر تصمیمِ قدیمی طبقِ کدام نسخه گرفته شده است.
سقفِ مبلغ و سقفِ مدت: دو ستونِ هر اعتبار
بیشترِ شرکتها فقط سقف اعتبار مشتری را به ریال مینویسند. ولی اعتبار دو بُعد دارد: چقدر و تا کِی. مشتریای که ۱۰۰ میلیون ریال بدهکار است و فاکتورِ چهارماههی پرداختنشده دارد، از مشتریای که ۳۰۰ میلیون ریال بدهکار است ولی همهاش سررسید نشده، پرریسکتر است. پس سیاست باید هر دو سقف را داشته باشد:
- سقفِ مبلغ: بیشترین ماندهی بازی که مشتری در هر لحظه میتواند داشته باشد.
- سقفِ مدت: بیشترین فاصلهی سررسید از تاریخِ فاکتور، و اینکه اگر یک فاکتور از چند روز گذشت، فروشِ اعتباریِ تازه متوقف شود حتی اگر سقفِ مبلغ پر نشده باشد.
این دو به هم بستهاند. یک مثالِ فرضی: مشتری ماهانه حدودِ ۲۰۰ میلیون ریال خرید میکند و مدتِ مجازش ۶۰ روز (دو ماه) است. اگر همیشه سرِ موعد بپردازد، در هر لحظه حدودِ دو ماه خرید، یعنی ۴۰۰ میلیون ریال، از او طلب دارید. سقفِ مبلغِ کمتر از ۴۰۰ میلیون ریال یعنی خریدِ عادیِ همین مشتری مدام به سقف میخورد؛ سقفِ خیلی بیشتر یعنی جا برای انباشتنِ بدهیِ عقبافتاده گذاشتهاید. پس اگر مدت را بلند کنید، باید بپذیرید که سقفِ مبلغ هم بالا میرود و نقدینگیِ بیشتری بیرون میماند. اثرِ همین طلبها بر صندوقِ شرکت را در مدیریت نقدینگی ببینید.
شرایطِ پرداختِ مجاز
سیاست نباید هر شرطی را مجاز بگذارد. یک فهرستِ بسته بنویسید و هرچه بیرونِ آن است را استثنا حساب کنید:
| شرط | چه چیزی باید در سیاست بیاید |
|---|---|
| نقدی | پیشفرضِ مشتریِ تازه و مشتریِ بیسابقه |
| مدتدار (مثلاً ۳۰ یا ۶۰ روزه) | بیشترین روز، و اینکه روز از تاریخِ فاکتور شمرده میشود یا از تحویل |
| چکی | بیشترین فاصلهی تاریخِ چک، و اینکه چکِ شخصِ سوم پذیرفته میشود یا نه |
| اقساطی | بیشترین تعدادِ قسط، پیشپرداختِ لازم و فاصلهی قسطها |
شرطِ توافقشده را باید روی خودِ پیشفاکتور و فاکتور هم نوشت تا بعداً بحثی پیش نیاید؛ چگونگیِ نوشتنش در شرایط پرداخت در فاکتور آمده است.
جدولِ تأیید و تفکیکِ وظایف
مهمترین قاعدهی سیاست اعتباری این است که سقفِ هر مشتری را کارشناسِ فروشِ همان مشتری تعیین نکند. کارشناس پورسانت یا هدفِ فروش دارد و طبیعی است سقفِ بالاتر بخواهد؛ او پیشنهاد میدهد و نفرِ دیگری تأیید میکند. جدولِ تأیید این نفرِ دوم را به اندازهی سقف گره میزند. نمونهی زیر فرضی است و پلکانها را باید با اندازهی فروشِ خودتان عوض کنید:
| سقفِ درخواستی (فرضی) | پیشنهاددهنده | تأییدکننده |
|---|---|---|
| تا ۲۰۰ میلیون ریال | کارشناس فروش | مدیر فروش |
| بیش از ۲۰۰ تا ۱٬۰۰۰ میلیون ریال | مدیر فروش | مدیر مالی |
| بیش از ۱٬۰۰۰ میلیون ریال | مدیر مالی | مدیرعامل |
همین منطق برای مدت هم هست: مدتِ بیش از سقفِ استاندارد، حتی با مبلغِ کم، یک پله بالاتر تأیید میخواهد. برای هر تأیید هم سه چیز ثبت شود: سقفِ قبلی و جدید، دلیل، و نامِ تأییدکننده. سقفی که سابقهی تغییرش معلوم نیست، در بازنگری قابلِ دفاع نیست.
روالِ استثنا
هیچ سیاستی همهی موقعیتها را پیشبینی نمیکند. مشتریِ بزرگی سفارشِ غیرعادی میدهد یا مشتریِ قدیمی برای یک بار مدتِ بیشتری میخواهد. اگر راهِ رسمیِ استثنا نباشد، استثنا با تلفن و بیردپا انجام میشود. روالِ ساده این است:
- درخواست مکتوب باشد و بگوید کدام قاعده و چقدر شکسته میشود.
- تأییدکننده یک پله بالاتر از جدولِ عادی باشد.
- استثنا تاریخِ پایان داشته باشد؛ برای یک سفارش یا یک دوره، نه برای همیشه.
- استثناها هر فصل مرور شوند. اگر یک استثنا مدام تکرار میشود، یعنی قاعده باید عوض شود، نه اینکه استثنا ادامه یابد.
پلکانِ اقدام هنگامِ تأخیر
بخشِ «اگر پرداخت نرسید» باید از قبل نوشته شود تا تصمیم وسطِ دعوا گرفته نشود. نمونهی فرضیِ زیر را با شرایطِ بازارِ خودتان تنظیم کنید:
| زمان (فرضی) | اقدام | مسئول |
|---|---|---|
| چند روز پیش از سررسید | یادآوریِ دوستانه | مسئولِ وصول |
| روزِ سررسید تا ۱۵ روز بعد | تماس و گرفتنِ تاریخِ قطعی | مسئولِ وصول |
| از روزِ ۱۶ تا ۳۰ | توقفِ فروشِ اعتباریِ تازه؛ فروشِ نقدی ادامه دارد | مدیر فروش |
| بیش از ۳۰ روز یا چکِ برگشتی | بازبینیِ سقف و ارجاع به مدیر مالی | مدیر مالی |
پیگیریِ خودِ طلبِ عقبافتاده در مدیریت مطالبات معوق و پیگیریِ چکها و اقساط در پیگیری چک و اقساط آمده است. برای اینکه مشتری و شما دربارهٔ رقمِ بدهی یکی حرف بزنید، پیش از هر تماسِ جدی یک صورت حساب مشتری بفرستید.
بازنگریِ سیاست و سقفها
سیاست را دستِکم سالی یک بار بازنگری کنید. وقتی قیمتها بالا میروند، عددی که روزِ نوشتنِ سند حاشیهی امن داشت، کمکم به اندازهی سفارشِ معمولیِ مشتری میرسد. ولی بازنگری فقط تقویمی نیست؛ این نشانهها هم بازبینی را جلو میاندازند:
- نقدینگیِ شرکت تنگ شده و دیگر نمیتواند همان حجمِ طلب را تحمل کند؛
- سهمِ طلبِ عقبافتاده از کلِ طلب چند ماه پشتِسرِهم بالا رفته است؛
- برای یک مشتریِ مشخص: چکِ برگشتی، تأخیرِ تکراری، یا تغییرِ محسوسِ حجمِ خرید.
سیاستی که بازنگری نشود کمکم بیاعتبار میشود: کارشناسها میبینند سقفها با واقعیت نمیخوانند و دور زدنش عادی میشود. در فروش سازمانی که چرخهی تصمیم طولانی است، این خطر بیشتر است؛ ویژگیهای آن را در فروش B2B مرور کردهایم.
سیاست اعتباری در ملل CRM
سند را خودتان مینویسید؛ ملل CRM بخشی از آن را هنگامِ صدورِ سند اجرا میکند. نامِ داخلِ «» همان چیزی است که در نرمافزار میبینید:
- سقفِ مبلغ: در فرمِ سازمان، کارتِ «اعتبار و تخفیف» تیکِ «کنترل اعتبار»، «سقف اعتبار (ریال)» و کشوی «نوع کنترل» دارد با سه گزینهی «هیچکدام»، «هشدار در صورت بیشتر شدن مانده از اعتبار» و «جلوگیری از عملیات». پیشفرضِ همهی سازمانها «هیچکدام» است. تنظیمِ قدمبهقدمش در راهنمای اعتبارسنجی مشتری آمده است. مانده از سررسیدهای بازِ فاکتورهای فروش شمرده میشود؛ فاکتوری که سررسید ندارد و پیشفاکتور در این کنترل حساب نمیشوند، پس در سیاستتان ثبتِ سررسید را برای هر فروشِ غیرنقدی اجباری کنید.
- تفکیکِ وظایف: این کارت را فقط ادمینِ شرکت عوض میکند و برای بقیه فقطخواندنی است؛ یعنی کارشناس نمیتواند سقفِ مشتریِ خودش را بالا ببرد.
- استثنا با تأییدکننده: با «جلوگیری از عملیات»، سندی که مانده را از سقف بالاتر میبرد رد میشود، مگر کسی که آن را ثبت، ویرایش یا تأیید میکند ادمینِ شرکت یا دارندهی «اجازهی تاییدِ اسناد» باشد؛ برای او فقط هشدار میآید. این اجازه را ادمین در «تنظیمات دسترسی ← دسترسی همکاران ← دسترسی به گزارشهای مدیریتی» میدهد. چیدنِ اجازهها در راهنمای دسترسی همکاران آمده است.
- مدت روی هر سند: اگر «نوع پرداخت» ی سند غیرنقدی باشد، تا «مهلت تسویه» پر نشود سند تأیید نمیشود. مدیرِ شرکت در «تنظیمات عمومی فروش» با کشوی «نوعِ پرداختِ پیشفرضِ پیشفاکتور» تعیین میکند هر پیشفاکتورِ تازه با چه نوعی باز شود.
- برنامهی پرداخت و مسئول: روی سندِ غیرنقدی کارتِ «سررسیدهای وصول (قسط / چک)» میآید و هر سررسید «مسئول وصول» ی خودش را دارد. در «وصول مطالبات» یادآورِ خودکار سه روز پیش از سررسید، روزِ سررسید و بعد از آن به همان مسئول میرود.
- شرطِ توافقشده: فیلدِ متنیِ «نحوه وصول» در فرمِ سازمان برای نوشتنِ شرایطِ وصولِ همان مشتری است، و کادرِ «شرایط تسویه» روی خودِ پیشفاکتور و فاکتور، که همراهِ نوع و مهلتِ تسویه چاپ میشود.
- توقفِ کامل: تیکِ «در لیست سیاه» صدورِ پیشفاکتور و فاکتورِ فروشِ تازه را برای آن سازمان میبندد.
و اینها بخشهایی از سیاستاند که نرمافزار امروز اجرا نمیکند:
| مورد | وضعیت | راهِ امروز |
|---|---|---|
| سقفِ مدت برای هر مشتری که خودکار کنترل شود | ساخته نشده | مدت روی هر سند با «مهلت تسویه» ثبت میشود و عقبافتادهها در «وصول مطالبات» قرمزند؛ توقف را دستی با «نوع کنترل» یا «در لیست سیاه» اعمال کنید |
| جدولِ تأییدِ پلکانی برای سقف | ساخته نشده | فقط ادمین سقف را عوض میکند؛ جدول را بیرون از نرمافزار نگه دارید و ادمین طبقِ آن ثبت کند |
| فرمِ درخواستِ افزایشِ سقف و سابقهی تغییرِ آن | ساخته نشده | سقفِ قبلی، دلیل و تأییدکننده را خودتان در سندِ سیاست یا در توضیحاتِ سازمان بنویسید |
چرخهی تأییدِ پیشفاکتور تا فاکتور در پیشفاکتور چیست و مسیرِ کاملِ فاکتور تا وصول در CRM با صدور فاکتور و وصول مطالبات آمده است.
پرسشهای متداول دربارهی سیاست اعتباری فروش
سیاست اعتباری فروش با اعتبارسنجی مشتری چه فرقی دارد؟
سیاست اعتباری قاعدهی کلیِ شرکت است: چه کسی اعتبار میگیرد، با چه سقف و مدتی، چه کسی تأیید میکند و اگر پرداخت دیر شد چه میشود. اعتبارسنجی اجرای همین قاعده روی یک مشتریِ مشخص است.
سقف اعتبار مشتری را فقط با مبلغ تعیین کنیم؟
نه. سیاست باید هم سقفِ مبلغ داشته باشد و هم سقفِ مدت. مشتریای که زیرِ سقفِ مبلغ است ولی فاکتورِ چهارماههی پرداختنشده دارد، ریسکی است که سقفِ مبلغ بهتنهایی نشانش نمیدهد.
چه کسی باید سقف اعتبار را تأیید کند؟
کسی غیر از کارشناسِ فروشِ همان مشتری. معمولاً سقفهای کوچک با مدیرِ فروش یا مالی و سقفهای بزرگ با مدیرعامل تأیید میشوند؛ پلکانها را خودِ شرکت با توجه به اندازهی فروشش تعیین میکند.
سیاست اعتباری را هر چند وقت بازنگری کنیم؟
دستِکم سالی یک بار، و هر وقت تورم، نقدینگیِ شرکت یا رفتارِ پرداختِ مشتریان محسوس عوض شد. سقفِ هر مشتری را هم پس از چکِ برگشتی یا تأخیرِ تکراری همان موقع بازبینی کنید.
ملل CRM تأیید چندمرحلهای سقف اعتبار دارد؟
نه. سقفِ اعتبارِ هر سازمان را فقط ادمینِ شرکت میتواند عوض کند و فرمِ درخواستِ افزایشِ سقف یا تأییدِ پلکانیِ آن ساخته نشده است. جدولِ تأییدِ سیاستتان را بیرون از نرمافزار نگه دارید و ادمین طبقِ آن سقف را ثبت کند.
منابع
این مقاله راهنمای عملیِ مدیریتی است و هیچ حکمِ قانونی یا مالیاتی در آن نیامده؛ همهی عددهای مثال فرضیاند. دربارهی اعتبارِ حقوقیِ تضمینها، چک و قراردادِ فروشِ اعتباری با مشاورِ حقوقی یا حسابدارتان بسنجید. وضعِ نرمافزار از راهنمای داخلیِ ملل CRM و خودِ صفحههای نرمافزار برداشته شده است. برای ادامه: