مطالبات معوق چیست؟
مطالبات معوق یعنی طلبی از مشتری که سررسیدش گذشته و هنوز کامل وصول نشده است. دو کلمهی این تعریف مهماند. «سررسید» یعنی معوقبودن از تاریخِ قراردادیِ پرداخت شمرده میشود، نه از تاریخِ فاکتور؛ و «کامل» یعنی قسطی که نصفش رسیده هنوز نصفِ دیگرش معوق است.
اگر این واژه را در خبرهای بانکی دیدهاید، بدانید که در بانکداری «مطالبات معوق» معنای رسمیِ محدودتری دارد و یکی از چند طبقهی مطالباتِ بانک است که بر اساسِ مدتِ گذشته از سررسید از هم جدا میشوند. این مقاله دربارهی آن طبقهبندیِ بانکی نیست و واژه را به معنای رایجِ تجاری به کار میبرد: هر طلبِ سررسیدگذشته از مشتری.
در فروشِ B2B ایرانی که بخشِ بزرگی از آن با چک و قسط انجام میشود، این مرز کارِ روزانه را عوض میکند. طلبی که هنوز به سررسید نرسیده، هر قدر هم بزرگ باشد، «طلبِ جاری» است و کارش یادآوری پیش از موعد است. طلبی که از سررسید گذشته، کارِ دیگری میخواهد: علتیابی، تماس، توافقِ تازه و ثبتِ نتیجه. اگر این دو در یک فهرست قاطی شوند، همکارِ مالی وقتش را صرفِ طلبهای سالم میکند و طلبهای واقعاً گیرکرده عقب میمانند.
یک نکتهی دیگر: معوقبودن یک وضعیتِ عملیاتی است، نه حکمِ حسابداری یا حقوقی. اینکه طلبی در دفاتر چطور طبقهبندی شود یا از چه زمانی پیگیریِ حقوقی بخواهد، تصمیمی است که با حسابدار یا مشاور حقوقی گرفته میشود و این مقاله وارد آن نمیشود.
طبقهبندی سنی مطالبات: ساختن و خواندنِ گزارش
گزارش سنیِ بدهی (که به آن «سنی مطالبات» یا «کهنگیِ مطالبات» هم میگویند) ماندهی طلبِ هر مشتری را بر اساسِ اینکه چند روز از سررسیدش گذشته در چند ستون میچیند. رایجترین ستونبندی پنج ستون است: سررسیدنشده، ۱ تا ۳۰ روز، ۳۱ تا ۶۰ روز، ۶۱ تا ۹۰ روز و بیش از ۹۰ روز. فاصلهها را میشود به شرایطِ فروشِ خودتان تغییر داد، ولی وقتی ثابتشان کردید عوضشان نکنید، وگرنه گزارشِ این ماه با ماهِ قبل مقایسهپذیر نیست.
واحدِ شمارش، قسط است نه فاکتور. فرض کنید فاکتوری ۳۰ میلیون ریالی در سه قسطِ ۱۰ میلیونی فروخته شده است. امروز از سررسیدِ قسطِ اول ۴۵ روز گذشته، از قسطِ دوم ۱۵ روز، و قسطِ سوم هنوز نرسیده. در گزارش درست، ۱۰ میلیون در ستونِ ۳۱ تا ۶۰، ۱۰ میلیون در ستونِ ۱ تا ۳۰ و ۱۰ میلیون در «سررسیدنشده» مینشیند. اگر همه را با تاریخِ فاکتور بشمارید، کلِ ۳۰ میلیون یکجا در یک ستونِ قدیمی میافتد و تصویرِ غلطی میدهد.
یک گزارشِ فرضی با سه مشتری (همهی عددها میلیون ریال و ساختگیاند):
| مشتری | سررسید نشده | ۱ تا ۳۰ روز | ۳۱ تا ۶۰ روز | ۶۱ تا ۹۰ روز | بیش از ۹۰ روز | جمع |
|---|---|---|---|---|---|---|
| شرکت الف (فرضی) | ۴۰ | ۲۰ | ۰ | ۰ | ۰ | ۶۰ |
| شرکت ب (فرضی) | ۰ | ۱۵ | ۲۵ | ۰ | ۰ | ۴۰ |
| شرکت ج (فرضی) | ۱۰ | ۰ | ۰ | ۳۰ | ۵۰ | ۹۰ |
| جمع | ۵۰ | ۳۵ | ۲۵ | ۳۰ | ۵۰ | ۱۹۰ |
این جدول را از سه زاویه بخوانید:
- سهمِ معوق از کل: از ۱۹۰ میلیون، ۱۴۰ میلیون از سررسید گذشته است، یعنی حدودِ ۷۴٪. این عدد را ماهبهماه کنارِ هم بگذارید؛ جهتِ حرکتش مهمتر از خودِ عدد است.
- سهمِ ستونهای قدیمی: ۸۰ میلیون (۳۰ + ۵۰) بالای ۶۰ روز است، حدودِ ۴۲٪. هرچه طلب پیرتر شود، وصولش سختتر میشود؛ این ستونها جای اصلیِ نگرانیاند.
- تمرکز: تقریباً همهی طلبِ قدیمی مالِ یک مشتری است (ج). یعنی مشکل «وصول» بهطورِ کلی نیست؛ یک پرونده است که باید جدا بررسی شود.
به شرکت الف هم دقت کنید: ۶۰ میلیون طلب دارد ولی هیچکدام از ۳۰ روز نگذشته. اگر فقط به ستونِ «جمع» نگاه کنید، الف بعد از ج دومین مشتریِ نگرانکننده بهنظر میرسد، در حالی که وضعش از ب بهتر است.
اولویتبندی: از کدام طلب شروع کنیم؟
وقت و تماسِ تیمِ وصول محدود است. یک قاعدهی سادهی اولویت: مبلغِ بزرگ و سنِ بالا اول، بعد طلبهای ۳۱ تا ۶۰ روزه که هنوز قابلِ برگشتاند، و بعد طلبهای تازهی ۱ تا ۳۰ روزه. دلیلِ سومی این است که طلبِ تازه معمولاً با یک تماسِ دوستانه بسته میشود و اگر رها شود، ماهِ بعد به ستونِ ۳۱ تا ۶۰ میرود و کار سختتر میشود.
در جدولِ بالا، ترتیبِ منطقی این است:
- شرکت ج: ۸۰ میلیون بالای ۶۰ روز. این پرونده با تماسِ کارشناس حل نمیشود و جلسه با مدیرِ دو طرف میخواهد.
- شرکت ب: ۲۵ میلیون در ۳۱ تا ۶۰ روز؛ هنوز قابلِ برگشت است، به شرطی که همین ماه پیگیری شود.
- تازهها: ۲۰ میلیونِ الف و ۱۵ میلیونِ ب در ستونِ ۱ تا ۳۰؛ یک تماسِ یادآوری برای هرکدام.
سابقهی مشتری را هم کنارِ این عددها ببینید. مشتریای که سالها خوشحساب بوده و این بار دیر کرده، با مشتریای که هر بار دیر میکند فرق دارد؛ اولی شاید یک مشکلِ موقت دارد و دومی یک الگو.
گامهای وصول مطالبات معوق
وصول مطالبات معوق وقتی نتیجه میدهد که مراحلش ثابت و برای همهی پروندهها یکسان باشد، نه اینکه هر بار بسته به حوصلهی یک نفر پیش برود. یک ترتیبِ پیشنهادی:
- اول خودتان را چک کنید. پیش از تماس مطمئن شوید پرداختی ثبتنشده در کار نیست، فاکتور و مبلغ درست است و کالا یا خدمت واقعاً تحویل شده. بخشی از «معوقها» در واقع اختلافِ ثبت یا ایرادِ تحویلاند و با تماسِ طلبکارانه بدتر میشوند.
- یک مسئول برای هر طلب. هر سررسید باید یک نفرِ مشخص داشته باشد که پیگیریاش با اوست. «همه پیگیری میکنند» در عمل یعنی هیچکس.
- تماسِ اول: علت را بپرسید. هدفِ تماسِ اول دانستنِ علت است: فراموشی، کمبودِ نقدینگی، اختلاف بر سرِ کالا، یا منتظرِ امضای کسی دیگر. هر علت راهِ حلِ خودش را دارد.
- تعهدِ تازه را مکتوب کنید. اگر مشتری تاریخ یا مبلغِ تازهای قول داد، همان را بهعنوانِ سررسیدِ تازه ثبت کنید و پس از تماس برایش بفرستید. قولِ شفاهیِ ثبتنشده دو هفته بعد یادِ کسی نیست.
- وصولِ جزئی را بپذیرید و ثبت کنید. بخشی از طلب بهتر از هیچ است، به شرطی که مانده و تاریخِ پرداختِ بعدیاش روشن باشد.
- ارجاع به سطحِ بالاتر. اگر تعهدِ تازه هم نرسید، پرونده از کارشناس به مدیرِ فروش یا مدیرِ مالی میرود و همانجا تصمیم گرفته میشود که فروشِ تازه به این مشتری ادامه پیدا کند یا نه.
- تصمیمِ نهایی با مشورت. برای پروندهای که از همهی این مراحل گذشته، راهِ حقوقی یا تسویهی توافقی را با مشاور حقوقی و حسابدار بسنجید. این مقاله برای آن مرحله حکمی نمیدهد.
اگر طلب با چک بوده و چک برگشت خورده، کار مسیرِ جدایی دارد که در راهنمای چک برگشتی آمده است. و اگر مشکل کمبودِ نقدینگیِ خودِ شماست، نه فقط طلبِ یک مشتری، نگاهی به مدیریت نقدینگی بیندازید.
پیشگیری: کاری که پیش از سررسید میشود کرد
ارزانترین وصول، وصولی است که اصلاً معوق نشود. چهار کار بیشترین اثر را دارند:
- شرایطِ پرداختِ روشن روی خودِ سند: تاریخ و مبلغِ هر قسط باید از روزِ صدورِ فاکتور معلوم باشد، نه بعداً. جزئیاتش در شرایط پرداخت فاکتور آمده است.
- یادآوری پیش از موعد: چند روز پیش از سررسید یک تماس یا پیام، خیلی از «فراموش کردم»ها را حذف میکند. این مرحله در پیگیری چک و اقساط مفصل گفته شده.
- سقفِ اعتبار و سیاستِ اعتباری: اینکه به هر مشتری تا چه مبلغی نسیه بدهید و وقتی از آن گذشت چه شود. دربارهاش اعتبارسنجی مشتری و سیاست اعتباری فروش را بخوانید.
- نگاهِ ماهانه به گزارشِ سنی: اگر هر ماه گزارش را با ماهِ قبل مقایسه کنید، مشتریای که کمکم دیرتر پرداخت میکند پیش از رسیدن به ستونِ ۹۰ روز دیده میشود.
اشتباههای رایج
- شمردن از تاریخِ فاکتور: همان خطای مثالِ سهقسطی؛ طلبِ سالم معوق دیده میشود و طلبِ واقعاً معوق در میانِ آن گم میشود.
- ثبتنکردنِ سررسید: فاکتورِ نسیهای که سررسید ندارد، در هیچ گزارشِ سنیای نمیآید و عملاً از دید پنهان است.
- نگاه فقط به جمع: مشتریِ بزرگ با طلبِ تازه کنارِ مشتریِ کوچک با طلبِ کهنه، دو مسئلهی متفاوتاند.
- فروشِ تازه بیتوجه به طلبِ قدیم: وقتی فروشنده از معوقبودنِ مشتری خبر ندارد، فاکتورِ تازه روی طلبِ قدیمی مینشیند و ریسک دو برابر میشود.
- پیگیری بیسابقه: اگر نتیجهی هر تماس ثبت نشود، تماسِ بعدی از صفر شروع میشود و مشتری هم این را میفهمد.
مطالبات معوق در ملل CRM
- سررسید روی فاکتور: در فاکتورِ فروشِ غیرنقدی (و اگر مدیرِ شرکت تیکِ «یادآور وصول برای فاکتور نقدی» را زده باشد، فاکتورِ نقدی هم) کارتِ «سررسیدهای وصول (قسط / چک)» هست و هر سررسید تاریخ، مبلغ، شماره چک، بانک و «مسئول وصول» ی جدا دارد. سررسیدِ روی پیشفاکتور فقط برنامهی پرداخت است و طلب حساب نمیشود.
- صفحهی «وصول مطالبات»: سه عددِ خلاصه (کلِ مطالباتِ باز، عقبافتاده، تعدادِ چکِ برگشتی)، فیلترِ «فقط عقبافتادهها» و «فقط سررسیدهای من»، و سررسیدهای عقبافتاده قرمز و بالای فهرست. «ثبت وصول» وصولِ جزئی را هم میپذیرد و بقیه در فهرست میماند.
- گزارش سنی: در «گزارشهای مدیریتی ← نمودارهای فروش و مطالبات»، زبانهی مطالبات ماندهی سررسیدهای باز را به تفکیکِ سازمان در ستونهای «سررسید نشده»، «۱ تا ۳۰ روز»، «۳۱ تا ۶۰ روز»، «۶۱ تا ۹۰ روز» و «بیش از ۹۰ روز» میچیند، با «چاپ» و «خروجی اکسل». سن از سررسیدِ هر قسط تا امروز شمرده میشود، همان روشِ مثالِ بالا؛ و فاکتوری که سررسیدِ ثبتشده ندارد در آن نمیآید. این صفحه را مدیر، یا همکاری میبیند که هم به گزارشهای مدیریتی دسترسی دارد و هم اجازهی دیدنِ فاکتورها را. اگر خودِ گزارش را با فیلترهای دلخواه میخواهید، گزارش ساز فاکتور و سند را ببینید.
- یادآور به مسئولِ وصول: سه روز پیش از سررسید، روزِ سررسید، و بعد از آن هر روز تا وصول؛ سررسیدی که مسئول ندارد یادآوری نمیگیرد.
- لیستهای وصول: مدیرِ شرکت میتواند سررسیدهای انتخابی را در یک لیست به یک وصولکننده بدهد و او نتیجهی هر ردیف را («وصول شد»، «جزئی»، «وصول نشد» با دلیل) ثبت کند.
- کنترلِ اعتبار: روی کارتِ «اعتبار و تخفیف» ی سازمان، «سقف اعتبار (ریال)» و «نوع کنترل» (هیچکدام، هشدار، جلوگیری) هست و مانده از همین سررسیدهای باز حساب میشود.
| مورد | وضعیت | راهِ امروز |
|---|---|---|
| پیامکِ خودکارِ یادآوری به خودِ مشتری | ساخته نشده | یادآور به همکارِ مسئولِ وصول میرود و او تماس میگیرد |
ثبتِ دکمهبهدکمهی اینها در راهنمای ثبت چک و قسط و وصول مطالبات آمده و مسیرِ کامل از پیشفاکتور تا وصول در CRM با فاکتور و وصول مطالبات.
پرسشهای متداول دربارهی مطالبات معوق
مطالبات معوق یعنی چه؟
طلبی از مشتری که سررسیدش گذشته و هنوز کامل وصول نشده است. طلبی که هنوز به سررسید نرسیده، هر قدر هم بزرگ باشد، معوق نیست؛ فقط باید پیش از سررسید پیگیری شود. در بانکداری این واژه معنای رسمیِ محدودتری در طبقهبندیِ مطالباتِ بانک دارد؛ اینجا معنای تجاریِ آن، یعنی هر طلبِ سررسیدگذشته، مراد است.
طبقهبندی سنی مطالبات را بر اساس تاریخ فاکتور بسازیم یا تاریخ سررسید؟
برای پیگیری وصول، تاریخ سررسید. فاکتوری که سه قسط دارد ممکن است یک قسطش ۴۵ روز گذشته باشد و قسط دیگرش هنوز نرسیده باشد؛ اگر همه را با تاریخ فاکتور بشمارید، طلب سالم هم معوق دیده میشود.
وصول مطالبات معوق را از کدام مشتری شروع کنیم؟
از مشتریای که هم مبلغش بزرگ است و هم سنش بالاست. بعد طلبهای تازهی ۱ تا ۳۰ روزه را با یک تماس ساده ببندید تا به ستونهای بعدی نروند.
ملل CRM گزارش سنی مطالبات دارد؟
بله. در «نمودارهای فروش و مطالبات» زبانهی مطالبات، ماندهی سررسیدهای باز را به تفکیک سازمان در پنج ستون «سررسید نشده»، «۱ تا ۳۰ روز»، «۳۱ تا ۶۰ روز»، «۶۱ تا ۹۰ روز» و «بیش از ۹۰ روز» نشان میدهد. فقط سررسیدهایی که روی فاکتور ثبت شدهاند در آن میآیند.
ملل CRM برای بدهی معوق به خود مشتری پیامک میفرستد؟
نه. پیامک خودکار به مشتری ساخته نشده است. یادآور وصول به همکاری میرود که «مسئول وصول» آن سررسید است: سه روز قبل، روز سررسید و بعد از آن هر روز تا وصول.
منابع
این مقاله راهنمای عملیاتی است و هیچ حکمِ قانونی، حسابداری یا مالیاتی در آن نیامده؛ به همین دلیل منبعِ بیرونی ندارد. مثالها و عددها ساختگیاند. دربارهی طبقهبندیِ طلب در دفاتر، پیگیریِ حقوقی یا هر تصمیمِ مالیاتی با حسابدار، مشاور مالیاتی یا مشاور حقوقی مشورت کنید. توضیحِ امکاناتِ ملل CRM از راهنمای داخلیِ خودِ نرمافزار برداشته شده است.