چک برگشتی یعنی چه، و چه چیزی عوض نشده؟
چک برگشتی چکی است که دارنده آن را به بانک داده و بانک وجهش را پرداخت نکرده است. از نگاهِ کاری، مهمترین نکته این است که طلب سرِ جایش است؛ فقط ابزارِ وصولش از کار افتاده. فاکتور هنوز پرداختنشده است، کالا هم تحویل شده، و حالا باید راهِ دیگری برای همان مبلغ پیدا شود.
دلیلِ برگشت همیشه بدحسابی نیست. کسریِ موجودیِ چندروزه، اشتباه در تاریخ یا مبلغ، یا ایرادِ ظاهریِ چک هم پیش میآید. همین است که واکنشِ اول نباید قضاوت باشد؛ باید دانستنِ دلیل باشد. دلیلی که بانک روی برگه نوشته، نقطهی شروعِ گفتوگوست. ولی تعبیرِ حقوقیِ آن دلیل کارِ وکیل است و این مقاله واردش نمیشود.
این مقاله دربارهی بعد از برگشت است. اینکه چطور سررسیدها ثبت شوند و یادآورِ پیش از موعد بیاید تا اصلاً کار به برگشت نکشد، در پیگیری چک و اقساط مشتریان آمده است.
۴۸ ساعتِ اول: پنج کار پیش از هر تماس
بیشترِ دردسرهای بعدی از همین دو روز میآید: مدرکی گم میشود، کسی خبر ندارد و سفارشِ بعدی بیسؤال ارسال میشود. این ترتیب جلویش را میگیرد:
- مدارک را یکجا کنید. اصلِ چک، برگهای که بانک داده، فاکتورِ مربوط و هر نامه یا پیامی که مشتری دربارهی این پرداخت فرستاده. اصلِ چک را نه به مشتری پس بدهید و نه دستبهدست کنید.
- همان روز در حساب ثبت کنید. تا برگشت ثبت نشده، گزارشها میگویند این مشتری بدهی ندارد و فروشنده بیخبر به او اعتبارِ تازه میدهد.
- یک نفر را مسئول کنید. معمولاً فروشندهای که رابطه را دارد تماس میگیرد و حسابداری پشتیبان است؛ ولی نامِ مسئول و تاریخِ پیگیریِ بعدی باید نوشته شود، نه فرض.
- سفارشهای در جریان را بررسی کنید. اگر بارِ بعدیِ این مشتری آمادهی ارسال است، تا روشنشدنِ وضع نگهش دارید یا با مدیر تصمیم بگیرید. این تصمیم را به انباردار نسپارید.
- بقیهی چکهای همین مشتری را ببینید. اگر چند چکِ دیگر از او در راه است، کلِ ریسک را بسنجید، نه فقط همین یکی را.
تماس با مشتری: آرام، مشخص، با تاریخ
تماسِ اول تعیین میکند ماجرا با یک واریز تمام شود یا به دعوا بکشد. هدفِ این تماس گرفتنِ یک تعهدِ مشخص است، نه خالیکردنِ عصبانیت. یک چارچوبِ ساده:
- خبر، بیاتهام: شماره و مبلغِ چک و تاریخِ برگشت را بگویید. فرض کنید ممکن است خودش هم تازه خبردار شده باشد.
- دلیل را بپرسید: کسریِ موقت است، اختلاف بر سرِ کالا یا خدمت است، یا مشکلِ بزرگتری در کار است؟ جوابِ این سؤال گزینهی تسویه را عوض میکند.
- یک راه با تاریخ پیشنهاد کنید: «تا پنجشنبه واریز» بهتر از «هر وقت توانستید» است. اگر خودش راهی پیشنهاد کرد، تاریخ و مبلغ را تکرار کنید تا هر دو یک چیز شنیده باشید.
- کتبی کنید: بعد از تماس، خلاصهی توافق را برایش بفرستید و در پروندهی مشتری ثبت کنید. نمونهی متنِ پیامِ مؤدبِ پیگیری در متن پیامک مشتری هست.
اگر دلیل، اختلاف بر سرِ کالا یا خدمت است، اول همان اختلاف را حل کنید. تا مشتری خودش را طلبکار بداند، هیچ برنامهی پرداختی دوام نمیآورد. در تماسِ اول هم از پیامدِ حقوقی حرف نزنید؛ نه بهعنوانِ تهدید و نه بهعنوانِ حکم. اگر کار به آنجا کشید، تصمیمش با مدیر و وکیل است.
گزینههای تسویه و ریسکِ هرکدام
هر گزینه ریسکِ خودش را دارد. مقایسه کنید و نتیجه را کتبی کنید:
| گزینه | کِی مناسب است | ریسکی که میماند |
|---|---|---|
| واریزِ کاملِ وجه | کسریِ موقت بوده و مشتری پول دارد | تقریباً هیچ؛ فقط مطمئن شوید واریز به حسابِ درست ثبت شده |
| واگذاریِ دوبارهی همان چک به بانک | مشتری میگوید تا تاریخِ مشخصی حساب را پر میکند | اگر دوباره برگشت بخورد، زمان از دست رفته؛ تاریخ را کوتاه بگیرید |
| چکِ جایگزین | مشتری فعلاً نقدینگی ندارد ولی رابطه سالم است | همان ریسک با تاریخِ تازه؛ اصلِ چکِ قبلی را تا پاسشدنِ جایگزین پس ندهید |
| بخشی نقد، بقیه قسطی | مبلغ بزرگ است و مشتری حسننیت نشان داده | هر قسط باید سررسیدِ جدا و پیگیریِ جدا داشته باشد |
یک قاعدهی ساده: هرچه دلیلِ برگشت مبهمتر است، سهمِ نقد را بیشتر و تاریخِ جایگزین را نزدیکتر بخواهید. اینکه پسدادنِ اصلِ چکِ برگشتی در برابرِ جایگزین چه اثری دارد، سؤالی حقوقی است؛ پیش از پسدادن با وکیل یا مشاورِ حقوقی بسنجید.
ثبتِ برگشت در حساب مشتری؛ یک مثال
برگشتِ چک باید در حساب هم دیده شود؛ وگرنه صورتحساب و گزارشِ مطالبات میگویند همهچیز تسویه است. یک مثالِ ساختگی، به ریال:
| رویداد | مبلغ | ماندهی بدهیِ مشتری |
|---|---|---|
| فاکتورِ فروش | ۲۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۲۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| دریافتِ نقد | ۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۱۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| دریافتِ چک (هنوز وصول نشده) | ۱۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۱۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ (چک در جریان؛ هنوز وصول نشده) |
| برگشتِ چک | ۱۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۱۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| واریزِ توافقشده | ۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۷۰٬۰۰۰٬۰۰۰ |
| پاسشدنِ چکِ جایگزین | ۷۰٬۰۰۰٬۰۰۰ | ۰ |
دو نکته در این جدول هست. اول، ۸۰ میلیونِ نقد با برگشتِ چک دست نمیخورد؛ فقط سهمِ خودِ چک برمیگردد. دوم، مشتری تا روزِ پاسشدنِ جایگزین بدهکار است، نه تا روزِ گرفتنِ آن. چطور این ردیفها در صورت حساب مشتری بنشینند و بدهکار و بستانکار یعنی چه، در بدهکار و بستانکار آمده است.
فروشِ بعدی به همین مشتری
چک برگشتی یک دادهی اعتباری است و باید در تصمیمِ فروشِ بعدی دیده شود، حتی اگر همین هفته تسویه شد. پیشنهادِ عملی:
- تا تسویهی کامل، فروشِ تازه فقط نقد یا با پیشپرداخت باشد.
- بعد از تسویه، سقفِ اعتبار را دوباره بسنجید؛ یک برگشت با دلیلِ روشن و تسویهی سریع با برگشتِ تکراری فرق دارد.
- این قاعدهها را از قبل در سیاستِ اعتباری بنویسید تا فروشنده هر بار از نو چانه نزند؛ نحوهی نوشتنش در سیاست اعتباری فروش و سنجشِ مشتری در اعتبارسنجی مشتری آمده است.
اگر چند چکِ برگشتی و طلبِ عقبافتاده روی هم جمع شده، دیگر با یک تماس حل نمیشود و باید در برنامهی وصولِ مطالبات دیده شود؛ گزارشِ سنیِ بدهی و اولویتبندیِ وصول در مطالبات معوق است.
کِی کار به وکیل میرسد؟
آنچه از نگاهِ مدیریتی میشود گفت، اینهاست:
- مشورت را زود بگیرید، نه اقدام را. پرسیدن از وکیل به معنای شکایت نیست، ولی اگر مسیرِ حقوقی زمانبندی داشته باشد، دیر پرسیدن ممکن است فرصتی را از دست بدهد.
- معیارِ ارجاع را از پیش بنویسید. مثلاً «اگر تا دو هفته هیچ واریز یا تعهدِ کتبی نیامد، پرونده به مدیر و وکیل میرود». این عدد سیاستِ داخلیِ شرکت است، نه حکمِ قانون.
- پرونده را کامل نگه دارید. مدارکِ بخشِ ۴۸ ساعت، خلاصهی تماسها و توافقهای کتبی همان چیزی است که وکیل اول از شما میخواهد.
اشتباههای رایج
- ثبتنکردنِ برگشت: چک فقط در کشوی میزِ حسابداری است و گزارشها میگویند مشتری بدهی ندارد.
- تماسِ تند و بیبرنامه: چند نفر از شرکت جدا جدا تماس میگیرند و هرکدام چیزی میگویند.
- توافقِ شفاهی: مشتری «هفتهی بعد» میگوید و هفتهی بعد کسی یادش نیست کدام روز.
- پسدادنِ زودِ اصلِ چک: قبل از پاسشدنِ جایگزین یا واریزِ کامل.
- ارسالِ بارِ بعدی: چون فروشنده خبر نداشت یا نخواست رابطه خراب شود.
- ثبتنکردنِ دلیل: سالِ بعد کسی نمیداند برگشتهای این مشتری از کسریِ موقت بوده یا از اختلاف.
پیگیری چک برگشتی در ملل CRM
- ثبتِ برگشت: در صفحهی «عملیات چک»، دکمهی «برگشت خورد» فرمی با کادرِ «دلیل برگشت» و جدولِ چکها باز میکند و با «ثبت عملیات» ثبت میشود. دلیل را خالی نگذارید؛ همان دلیل در یادداشتِ سررسید نوشته میشود.
- مانده دوباره باز میشود: «برگشت خورد» فقط سهمِ همان چک را از سررسیدِ فاکتور برمیدارد و نقدِ دیگرِ آن سررسید میماند؛ پس ماندهی همان سهم در «وصول مطالبات» دوباره باز است.
- تاریخچهی چک: در «جستجوی چک» چک با وضعیتِ «واخواست» دیده میشود و کلیک روی ردیف کارتِ «تاریخچهی چک» را با هر مرحله باز میکند. در صورتحسابِ طرفِ حساب هم ردیفِ بدهکارِ «واخواست چک» میآید.
- واگذاریِ دوباره: اگر توافق این شد که همان چک دوباره به بانک برود، «واگذار به بانک» چکهای برگشتی را هم میپذیرد و صورتحساب ردیفِ «واگذاری مجدد چک» میگیرد.
- واریز یا چکِ جایگزین: با «ثبت وصول» روی همان ردیف در «وصول مطالبات» ثبت میشود و روی ماندهی بازِ همان سررسید مینشیند.
- کارِ روزِ مسئولِ وصول: در «داشبورد کاری من»، فهرستِ «وصولیهای من» (در «فرصتهای فروش من»، با «نمایش») سررسیدهای گذشته یا تا هفت روزِ آیندهی او را نشان میدهد.
- چکی که با رسید ثبت نشده: اگر فقط شمارهی چک روی سررسید آمده، دکمهی «چک برگشت خورد» در «وصول مطالبات» با دلیلِ اجباری آن را علامت میزند؛ فقط همین سررسیدها را کارتِ «چکِ برگشتی» بالای همان صفحه میشمارد و در «وصولیهای من» نشانِ «چک برگشتی» میگیرند. برای چکی که با رسید ثبت شده این دکمه پیامِ قرمز میدهد که برگشت را از «عملیات چک» بزنید.
جزئیاتِ دکمهبهدکمه و سندِ حسابداریِ هر مرحله در راهنمای عملیات چک آمده است. و اینها امروز ساخته نشدهاند:
| مورد | وضعیت | راهِ امروز |
|---|---|---|
| استعلامِ وضعیتِ چک از بانک یا سامانهی صیاد | ساخته نشده | برگشت را خودتان از روی برگهی بانک ثبت میکنید |
| گزارشِ تجمیعیِ دلایلِ برگشت | ساخته نشده | دلیل روی هر چک و در تاریخچهاش ثبت است |
| پیامکِ یادآورِ قسط و چک به مشتری | ساخته نشده | متنِ پیگیری را خودتان بفرستید؛ یادآور برای مسئولِ وصول در خودِ نرمافزار است |
صندوق، بانک و چرخهی کاملِ چک در نرمافزار خزانهداری توضیح داده شده و ثبتِ سررسید و یادآورِ پیش از موعد در پیگیری چک و اقساط.
پرسشهای متداول دربارهی چک برگشتی
اولین کار بعد از برگشت چک مشتری چیست؟
همان روز سه کار: اصلِ چک و برگهای را که بانک داده یکجا نگه دارید، برگشت را در حسابِ مشتری ثبت کنید تا مانده دوباره باز شود، و مسئولِ وصول را خبر کنید تا پیش از تحویلِ سفارشِ بعدی با مشتری تماس بگیرد.
در تماس با مشتری بعد از برگشت چک چه بگوییم؟
آرام و مشخص: خبرِ برگشت، مبلغ و شمارهی چک، پرسیدنِ دلیل، و پیشنهادِ یک راهِ تسویه با تاریخِ معین. تهدید و حکمِ حقوقی را در تماسِ اول نیاورید و نتیجهی تماس را همان لحظه کتبی ثبت کنید.
چک جایگزین بگیریم یا وجه نقد؟
وجهِ نقد ریسکِ تازه نمیسازد؛ چکِ جایگزین یعنی یک تاریخِ دیگر و همان ریسک. اگر چکِ جایگزین میگیرید، تاریخِ نزدیکتر بخواهید، بخشی را نقد بگیرید و تا پاسشدنش اعتبارِ مشتری را باز نکنید.
مهلتها و مسیر حقوقی چک برگشتی چیست؟
این مقاله حکمِ حقوقی نمیدهد. مسیر و زمانبندیِ اقدامِ حقوقی را از متنِ رسمیِ قانون صدور چک و با وکیل بسنجید، و برای اینکه فرصتی از دست نرود، مشورت را به بعد از چند هفته مذاکره موکول نکنید.
ملل CRM چک برگشتی را از کجا نشان میدهد؟
در «عملیات چک» با «برگشت خورد» و «دلیل برگشت» ثبت میشود، ماندهی سررسید در «وصول مطالبات» دوباره باز میشود، و خودِ چک در «جستجوی چک» با وضعیتِ «واخواست» و تاریخچهاش میماند. اینها زیرِ «بخش حسابداری» اند که در حال تکمیل است.
منابع
این مقاله نظرِ حقوقی نیست و هیچ حکمی از قانون نقل نمیکند. متنِ رسمیِ قانون صدور چک در پایگاهِ مرکز پژوهشهای مجلس هنگامِ نوشتنِ این مقاله باز نشد؛ پیوندش را برای مطالعهی متنِ روز آوردهایم و پیش از هر اقدام با وکیل مشورت کنید.
- قانون صدور چک — مرکز پژوهشهای مجلس (هنگامِ نوشتنِ این مقاله باز نشد و محتوایش دیده نشده است)