تنخواه گردان چیست؟
تنخواه گردان مبلغی محدود از پولِ شرکت است که به یک نفرِ مشخص، یعنی تنخواهدار، سپرده میشود تا هزینههای کوچک و فوری را بپردازد. تنخواهدار این پول را مالِ خودش خرج نمیکند و درآمدِ او هم نیست؛ امانتی است که باید یا بهصورتِ نقد در دستش باشد یا بهصورتِ مدرکِ هزینه. جمعِ این دو همیشه باید با مبلغی که گرفته برابر باشد.
فرقِ تنخواه با صندوقِ اصلی در همین محدودیت است. صندوقِ اصلی جایی است که دریافتهای نقدیِ شرکت مینشیند و پرداختهای عمومی از آن انجام میشود. تنخواه سقف دارد، مسئولِ شخصی دارد، و در دورههای کوتاه تسویه میشود. به همین دلیل در دفاتر هم بهتر است حسابِ تنخواه از حسابِ صندوق جدا باشد، تا همیشه معلوم باشد چه مبلغی دستِ چه کسی است.
دو شیوهی رایج برای ادارهی تنخواه وجود دارد:
- تنخواهِ ثابت: مبلغ همیشه به یک سقف برمیگردد. در هر تسویه به اندازهی خرجِ تأییدشده دوباره پول داده میشود. کنترلش ساده است، چون نقد بهاضافهی مدارک همیشه برابرِ همان سقف است.
- تنخواهِ متغیر: هر بار مبلغی بسته به نیاز پرداخت میشود و سقفِ ثابتی ندارد. انعطاف بیشتری دارد ولی کنترلش سختتر است و زودتر بیحساب میشود.
برای بیشترِ شرکتهای کوچک و متوسطِ B2B، تنخواهِ ثابت انتخابِ امنتری است. ادامهی این راهنما بر همین شیوه نوشته شده است. اگر هنوز با منطقِ دوطرفهی سندها راحت نیستید، اول بدهکار و بستانکار را بخوانید.
سقف، تنخواهدار و قاعدهی خرج
پیش از اینکه اولین ریال پرداخت شود، سه تصمیم باید روی کاغذ بیاید. بیشترِ دردسرهای بعدی از اینجا میآید که این تصمیمها گرفته نشدهاند و هر کس برداشتِ خودش را دارد.
- تنخواهدار کیست؟ یک نفر، با نام. تنخواهِ مشترک بینِ دو نفر یعنی هیچکس مسئولِ کسری نیست. اگر چند واحد تنخواه میخواهند، هر واحد تنخواهِ جدا بگیرد.
- سقف چقدر است؟ هزینههای کوچکِ چند ماهِ گذشته را جمع کنید و میانگینِ یک دورهی تسویه را بگیرید، مثلاً دو هفته، و کمی حاشیه اضافه کنید. سقفِ خیلی بالا پولِ بیکار دستِ یک نفر نگه میدارد و سقفِ خیلی پایین تنخواهدار را وسطِ دوره بیپول میکند.
- چه خرجی مجاز است؟ فهرستی کوتاه از نوعهای مجاز (پیک، پذیرایی، ملزوماتِ اداری، تعمیرِ کوچک) و سقفِ هر خرجِ تکی. خرجِ بزرگتر از این سقف باید از مسیرِ عادیِ خرید برود، نه از تنخواه.
همین سه تصمیم را در یک برگهی ساده بنویسید و تنخواهدار امضا کند. این برگه بعداً در تسویه مبنای قضاوت است: خرجی که بیرون از فهرست است، بیبحث برگشت داده میشود.
دریافت تنخواه و سند اول
تنخواه با یک درخواستِ کتبی شروع میشود: نامِ تنخواهدار، مبلغ، و تأییدِ کسی که اجازهی پرداخت دارد. بعد پول از بانک یا صندوقِ اصلی به تنخواهدار داده میشود و رسیدِ دریافت را امضا میکند.
سند تنخواه در این مرحله هزینه نیست، چون هنوز چیزی خرج نشده است؛ فقط پول از یک جیبِ شرکت به جیبِ دیگرِ شرکت رفته است. پس حسابِ تنخواه گردان، با نامِ تنخواهدار بهعنوانِ تفصیلی، بدهکار میشود و بانک یا صندوقِ اصلی بستانکار:
| شرح | بدهکار | بستانکار |
|---|---|---|
| تنخواه گردان — تنخواهدار الف (فرضی) | ۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال | — |
| بانک | — | ۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال |
اشتباهِ رایج این است که همین پرداخت را مستقیم به هزینه ببرند. نتیجه این میشود که هزینهی دوره بالا نشان داده میشود در حالی که بخشی از پول هنوز نقد در کشوی تنخواهدار است، و دیگر هیچ حسابی نمیگوید او چقدر باید پس بدهد.
خرج کردن و جمع کردن مدارک
در طولِ دوره، تنخواهدار برای هر خرج یک مدرک نگه میدارد: فاکتور، رسیدِ فروشگاه، رسیدِ کارتخوان یا دستکم یک برگهی هزینه با امضای گیرنده. کارِ خوب این است که مدارک همان روز در یک فهرست نوشته شوند، با تاریخ، شرح، مبلغ و نوعِ هزینه. این فهرست همان صورتحسابِ تنخواه است که در تسویه تحویل داده میشود.
چند قاعده که کارِ تسویه را کوتاه میکند:
- پولِ تنخواه با پولِ شخصیِ تنخواهدار قاطی نشود؛ کیف یا کارتِ جدا داشته باشد.
- به هیچکس از تنخواه قرض داده نشود، حتی برای یک روز. قرض هزینه نیست و مدرکش هم در تسویه پذیرفتنی نیست.
- یک خرجِ بزرگ به چند رسیدِ کوچک شکسته نشود تا از سقفِ خرجِ تکی رد نشود.
- مدرکِ هر خرج نامِ فروشنده، تاریخ و مبلغ داشته باشد؛ رسیدِ بیتاریخ بعداً قابلِ دفاع نیست.
اینکه کدام مدرک از نظرِ مالیاتی هزینهی پذیرفتنی است، در این مقاله حکم نشده است؛ آن را با حسابدار یا مشاور مالیاتی بسنجید.
تسویه تنخواه و شارژ دوباره
تسویه تنخواه یعنی تنخواهدار حساب پس میدهد: مدارکِ خرج را تحویل میدهد، باقیماندهی نقد شمرده میشود و جمعِ این دو با سقف مقایسه میشود. ترتیبِ کار در تنخواهِ ثابت این است:
- تنخواهدار صورتحساب و مدارک را تحویل میدهد.
- حسابدار هر مدرک را با فهرستِ خرجِ مجاز و سقفِ خرجِ تکی تطبیق میدهد و موردِ ناپذیرفته را جدا میکند.
- نقدِ موجود در حضورِ تنخواهدار شمرده میشود.
- اگر «خرجِ تأییدشده + نقدِ شمردهشده» برابرِ سقف بود، سندِ هزینه زده میشود؛ اگر نبود، اختلاف همانجا روشن میشود.
- به اندازهی خرجِ تأییدشده، تنخواه دوباره شارژ میشود تا به سقف برگردد.
یک مثالِ ساختگی با سقفِ ۵۰ میلیون ریال:
| ردیف | مبلغ |
|---|---|
| کرایهی پیک و حمل | ۱۸٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال |
| ملزوماتِ اداری | ۱۵٬۵۰۰٬۰۰۰ ریال |
| پذیرایی | ۹٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال |
| جمعِ خرجِ تأییدشده | ۴۲٬۵۰۰٬۰۰۰ ریال |
| نقدِ شمردهشده | ۷٬۵۰۰٬۰۰۰ ریال |
| جمع (باید برابرِ سقف باشد) | ۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال |
در سندِ تسویه، سه حسابِ هزینه جمعاً ۴۲٫۵ میلیون ریال بدهکار و تنخواه گردان به همان مبلغ بستانکار میشود؛ ماندهی حسابِ تنخواه حالا ۷٫۵ میلیون ریال است که دقیقاً همان نقدِ شمردهشده است. بعد ۴۲٫۵ میلیون ریال دوباره پرداخت میشود (تنخواه گردان بدهکار، بانک بستانکار) و مانده به ۵۰ میلیون ریال برمیگردد.
تسویه را به پایانِ ماه یا پایانِ سال موکول نکنید. هرچه دوره کوتاهتر باشد، مدارکِ کمتری گم میشود. پیش از بستنِ دفاتر هم همهی تنخواهها باید تسویه شده باشند؛ فهرستِ بقیهی کنترلها در راهنمای بستن سال مالی است.
اشتباههای رایج در مدیریت تنخواه
- بردنِ پرداختِ تنخواه به هزینه: هزینه زودتر از خرج ثبت میشود و دیگر معلوم نیست تنخواهدار چقدر بدهکار است.
- تنخواهِ بینام: حسابِ تنخواه بیتفصیلیِ شخص؛ وقتی دو نفر تنخواه دارند، ماندهی هر کدام از هم جدا نمیشود.
- تسویهی دیرهنگام: سه ماه مدرک در یک پاکت؛ نیمی از رسیدها پاک شدهاند و نیمِ دیگر یادِ کسی نیست.
- شارژ بیتسویه: تنخواهدار کم آورده و پولِ تازه گرفته، بیآنکه خرجِ قبلی بسته شود؛ همان تنخواهِ متغیر، ناخواسته.
- تنخواه بهجای خرید: خریدِ بزرگ از تنخواه پرداخت میشود تا فرآیندِ تأییدِ خرید دور زده شود.
- یکیشدنِ تنخواه با صندوقِ اصلی: دریافتِ نقدی از مشتری در کشوی تنخواه گذاشته میشود و دیگر نقد و مدرک با سقف نمیخواند.
تنخواه فقط بخشِ کوچکی از پولِ نقدِ شرکت است. برای پیشبینیِ ورود و خروجِ کلِ پول، مدیریت نقدینگی را بخوانید.
تنخواه در ملل CRM و آنچه ساخته نشده
ملل CRM بخشِ جدایی به اسمِ تنخواه ندارد. ولی با ابزارهای خزانه میشود همان چرخه را پیاده کرد:
- صندوقِ جدا برای تنخواه: در صفحهی «صندوقها» با دکمهی «صندوق جدید» یک صندوق با «نام صندوق» دلخواه، مثلاً نامِ تنخواهدار، بسازید. نام در هر شرکت یکتاست و «ماندهی اول دوره» هم دارد. ساختنِ صندوق فقط با مدیرِ شرکت است.
- دادنِ تنخواه و شارژ: «انتقال وجه» پول را از حسابِ بانکی یا صندوقِ دیگر به این صندوق میبرد و با «ثبت انتقال» یک اعلامیهی انتقال ساخته میشود. سندِ حسابداریاش (مقصد بدهکار، مبدأ بستانکار) یا همان لحظه خودکار صادر میشود، اگر در «تنظیمات خزانه» تیکِ «سند حسابداری هنگام ذخیره خودکار صادر شود» زده باشد (پیشفرض خاموش است)، یا بعداً با دکمهی «صدور سند حسابداری» در «اعلامیههای پرداخت».
- ثبتِ خرج: در «اعلامیههای پرداخت»، نوعِ «سایر پرداختها»، در کارتِ «نقد» «مبلغ نقد» و همان صندوق را انتخاب کنید و حسابِ هزینه را در «معین» بگذارید (خالی بماند، «هزینههای متفرقه» به کار میرود)؛ بعد «ذخیره پرداخت». سندِ حسابداریاش، که هزینه را بدهکار و صندوق را بستانکار میکند، با همان قاعده صادر میشود: خودکار اگر آن تیک روشن باشد، وگرنه با «صدور سند حسابداری».
- کنترل: در «مرور عملیات بانکی»، زبانهی «گردش صندوق» هر ردیف را با افزایش، کاهش و مانده نشان میدهد و ماندهی ردیفِ آخر همان موجودیِ صندوق است؛ این عدد باید با نقدِ شمردهشده بخواند. دکمهی «خروجی اکسل موجودیها» در صفحهی «صندوقها» موجودیِ همهی حسابهای بانکی، صندوقها و کارتخوانها را یکجا میدهد (این صفحه فقط برای مدیرِ شرکت است).
و اینها چیزهاییاند که برای تنخواه امروز ساخته نشدهاند:
| مورد | وضعیت | راهِ امروز |
|---|---|---|
| تعیینِ تنخواهدار روی صندوق | ساخته نشده | نامِ تنخواهدار را در «نام صندوق» بیاورید |
| سقفِ تنخواه و هشدارِ نزدیکشدن به آن | ساخته نشده | سقف را بیرون از نرمافزار نگه دارید و موجودی را در «گردش صندوق» ببینید |
| فرمِ تسویهی تنخواه با صورتحساب | ساخته نشده | هر خرج یک «اعلامیه پرداخت» است؛ فهرستِ اعلامیهها با فیلترِ تاریخ همان صورتحساب میشود |
| دسترسیِ تنخواهدار فقط به صندوقِ خودش | ساخته نشده | ثبتِ خرجها را به حسابدار بسپارید و تنخواهدار فقط مدرک بدهد |
بقیهی کارهای خزانه، یعنی بانک، چک و کارتخوان، در نرمافزار خزانهداری آمده و اسناد و دفاتری که این پرداختها در آنها مینشینند در نرمافزار حسابداری با CRM. اگر هنوز مطمئن نیستید این کارها باید در CRM بنشیند یا در نرمافزارِ حسابداری، تفاوت CRM، ERP و نرمافزار حسابداری را بخوانید. فهرستِ کاملِ بخشها در امکانات ملل CRM است.
پرسشهای متداول دربارهی تنخواه گردان
تنخواه گردان چه فرقی با صندوق اصلی شرکت دارد؟
صندوق اصلی پولِ نقدِ شرکت را نگه میدارد و دریافت و پرداختِ عمومی از آن انجام میشود. تنخواه گردان مبلغی محدود است که به یک نفرِ مشخص سپرده میشود تا هزینههای کوچک و فوری را بپردازد و بعد با مدارک تسویه کند.
سقف تنخواه را چطور تعیین کنیم؟
هزینههای کوچکِ چند ماهِ گذشته را جمع کنید و میانگینِ یک دورهی تسویه را بگیرید، مثلاً دو هفته، و کمی حاشیه اضافه کنید. سقف باید آنقدر باشد که تنخواهدار وسطِ دوره کم نیاورد و آنقدر کم که پولِ بیکار دستِ کسی نماند.
سند تنخواه چه زمانی زده میشود؟
دو بار. هنگامِ پرداختِ تنخواه، حسابِ تنخواه گردان بدهکار و بانک یا صندوق بستانکار میشود. هنگامِ تسویه، هزینهها بدهکار و تنخواه گردان بستانکار میشود؛ شارژِ دوباره هم سندِ پرداختِ تازه است.
در تسویه تنخواه اگر مدرکی گم شده باشد چه کنیم؟
آن مبلغ را بیمدرک به هزینه نبرید. شرحِ خرج را با تأییدِ مسئولِ بالادست بنویسید و تصمیمِ ثبتش را با حسابدار بگیرید. اگر تکرار میشود، مشکل در فرآیند است و باید قاعدهی گرفتنِ رسید سختتر شود.
ملل CRM بخش تنخواه گردان دارد؟
بخشِ جدایی به اسمِ تنخواه ساخته نشده است. در «بخش حسابداری» که در حال تکمیل است، میشود برای تنخواه یک صندوقِ جدا ساخت، با «انتقال وجه» شارژش کرد، خرجها را با «اعلامیههای پرداخت» از همان صندوق ثبت کرد و مانده را در «گردش صندوق» دید.
منابع
این مقاله آموزشِ عملیِ حسابداری است و هیچ حکمِ قانونی یا مالیاتی در آن نیامده، چون منبعِ رسمیای که مستقیم دربارهی تنخواه باشد هنگامِ نوشتن خوانده نشد. پذیرفتنیِ هزینهها و مدارک را با حسابدار یا مشاور مالیاتی بسنجید. توصیفِ نرمافزار از راهنمای داخلیِ خودِ ملل CRM و صفحههای همین سایت آمده است: