چرا استخدامِ فروشنده سخت است؟
فروشندهها حرفهشان حرفزدن و جلبکردنِ اعتماد است و همین مهارت را در مصاحبه هم به کار میبرند. داوطلبی که خوب خودش را میفروشد لزوماً کالای شما را خوب نمیفروشد. مشکلِ دوم این است که «فروشندهی خوب» در هر شرکت معنای جدایی دارد: کسی که در فروشِ حضوری و کوتاه موفق بوده، ممکن است در فروشِ سازمانی با چرخهی چندماهه و چند تصمیمگیرنده حوصلهاش سر برود.
پس هدفِ این روش حذفِ قضاوت نیست؛ این است که قضاوت روی شواهد بنشیند نه روی برداشتِ کلی. سه ابزار این کار را میکنند: نیمرخِ شغلیِ نوشتهشده، مصاحبهی ساختاریافته و آزمونِ نقشآفرینی.
نیمرخِ شغلی: پیش از آگهی
سازمانِ مدیریتِ نیروی انسانیِ دولتِ آمریکا (OPM) تحلیلِ شغل را پایهی همهی تصمیمهای ارزیابی و انتخاب میداند: اول روشن میشود کار چه وظایفی دارد و چه شایستگیهایی میخواهد، بعد ابزارِ سنجش ساخته میشود. برای یک کارشناس فروش، نیمرخِ شغلی دستکم به این پرسشها جواب میدهد:
- نوعِ فروش: تلفنی، حضوری یا میدانی؟ کالای ارزان و پرتکرار یا قراردادِ بزرگ و کمتکرار؟
- مشتری: مصرفکننده یا سازمان؟ چه کسی تصمیم میگیرد و چند نفر در خرید دخالت دارند؟
- سهمِ کارها: چند درصد پیداکردنِ مشتریِ تازه است و چند درصد نگهداشتنِ مشتریانِ موجود؟
- معیارِ موفقیت: در شش ماهِ اول از این نیرو چه انتظاری دارید که بشود شمرد؟
- شرطِ ورود: چه چیزی باید از روزِ اول بلد باشد و چه چیزی را خودتان یاد میدهید؟
پاسخِ پرسشِ آخر کلِ مسیر را عوض میکند. اگر آموزشِ کامل میدهید، دنبالِ توانِ یادگیری و انضباطِ پیگیری باشید؛ اگر نیرو باید فردا با مشتری حرف بزند، مهارتِ فعلی را بسنجید. فهرستِ کاملِ وظایف را میتوانید از شرح وظایف کارشناس فروش بردارید و فقط پنج شش شایستگیِ اصلی را برای سنجش نگه دارید؛ بیش از آن، مصاحبه را طولانی و امتیازدهی را سطحی میکند.
مسیرِ جذب نیروی فروش در چهار مرحله
- غربالِ رزومه با نیمرخ: فقط شرطهای ورودِ واقعی را بسنجید، نه سلیقهی ظاهری.
- گفتوگوی تلفنیِ کوتاه: همین گفتوگو خودش نمونهی کار است: آیا داوطلب سر وقت جواب میدهد، روشن حرف میزند و پرسش میپرسد؟
- مصاحبهی ساختاریافته: پرسشهای یکسان، به ترتیبِ یکسان، با معیارِ امتیازِ از پیش نوشتهشده.
- آزمونِ نقشآفرینی: یک گفتوگوی فروشِ شبیهسازیشده با یک مشتریِ نقشآفرین.
میانِ هر مرحله یادداشت کنید و تصمیمِ رد یا ادامه را همان روز بگیرید. داوطلبی که دو هفته منتظر بماند، ممکن است تا آن موقع جای دیگری را قبول کرده باشد.
سوالات مصاحبه کارشناس فروش
به تعریفِ OPM، مصاحبهی ساختاریافته از همهی داوطلبان همان پرسشهای از پیش تعیینشده را به همان ترتیب میپرسد و پاسخها را با یک مقیاسِ امتیازِ مشترک میسنجد. پرسشها دو نوعاند: دربارهی تجربهی گذشته (رفتاری) و دربارهی رفتار در یک موقعیتِ فرضی (موقعیتی). پرسشِ «نقطهی ضعفتان چیست؟» در هیچکدام نمیگنجد، چون جوابِ آماده دارد و چیزی را نمیسنجد.
پرسشهای رفتاری (برای هرکدام بخواهید یک نمونهی واقعی را با جزئیات تعریف کند):
- آخرین مشتریای که از دست دادید را تعریف کنید. کجا فهمیدید دارد از دست میرود و چه کردید؟
- بزرگترین فروشی که خودتان از ابتدا تا انتها پیش بردید چه بود؟ چند بار با مشتری حرف زدید و هر بار چه چیزی جلو رفت؟
- یک بار که مشتری گفت «گران است» را تعریف کنید. دقیقاً چه جوابی دادید؟
- فهرستِ پیگیریهایتان را چطور نگه میداشتید؟ آخرین پیگیریای که فراموش شد چه بود و بعدش چه کردید؟
- یک هدفِ فروش که به آن نرسیدید را بگویید. علتش را چه میدانید؟
پرسشهای موقعیتی (برای همه با همان متن خوانده شوند):
- مشتریِ سازمانی دو ماه است جواب نمیدهد ولی هنوز نگفته «نه». هفتهی آینده چه میکنید؟
- مشتری تخفیفی میخواهد که از اختیارِ شما بیرون است و میگوید امروز باید تصمیم بگیرد. چه میگویید؟
- همکاری مشتریِ شما را در جلسهای دیده و قولی داده که شما نمیتوانید عملی کنید. چطور برخورد میکنید؟
پیش از مصاحبه برای هر پرسش بنویسید جوابِ «ضعیف»، «قابلِ قبول» و «عالی» چه شکلی است. نمونه برای پرسشِ «گران است»: ضعیف یعنی فوراً تخفیف میدهد؛ قابلِ قبول یعنی ارزشِ کالا را توضیح میدهد؛ عالی یعنی اول میپرسد «گران نسبت به چه؟» و بعد جواب را به نیازی وصل میکند که خودِ مشتری گفته است.
آزمونِ نقشآفرینی
OPM آزمونهای کاری و شبیهسازی را ارزیابیهایی میداند که در آن داوطلب کاری شبیه به کارِ واقعیِ همان شغل را انجام میدهد، و نقشآفرینیِ تعاملی با یک بازیگرِ آموزشدیده را نمونهای از آن میآورد که حلِ مسئله، ارتباط و مهارتِ میانفردی را میسنجد. همان منبع یادآوری میکند که این روش وقتی بیشترین بازده را دارد که مهارت از روزِ اول لازم باشد؛ اگر قرار است بعد از استخدام آموزش بدهید، شاید جای مناسبش نباشد.
برای اینکه نقشآفرینی منصفانه باشد:
- برگهی مشتری: یک صفحه دربارهی یک مشتریِ ساختگی (صنعت، نیاز، بودجهی تقریبی، سابقهی خرید) که داوطلب چند دقیقه پیش از شروع میخواند.
- نقشآفرینِ ثابت: یک نفر برای همهی داوطلبان، با فهرستِ اعتراضهایی که باید در زمانِ مشخص مطرح کند. اگر برای یکی سختگیر باشد و برای دیگری مهربان، نتیجه قابلِ مقایسه نیست.
- ناظرِ جدا: کسی که فقط تماشا و امتیاز میدهد. نقشآفرین سرگرمِ نقشِ خودش است و نمیتواند همزمان منصفانه بسنجد.
- هدفِ روشن: به داوطلب بگویید هدف چیست، مثلاً «یک جلسهی دوم بگیرید»، نه «بفروشید».
یک سناریوی نمونهی ساختگی: مدیرِ خریدِ یک کارگاهِ فرضی از تأمینکنندهی فعلیاش ناراضی است ولی از عوضکردن میترسد. سه اعتراضِ ثابت دارد: «قیمتتان بالاتر است»، «تأمینکنندهی فعلیمان را سالهاست میشناسیم» و «باید با مدیرعامل هم صحبت کنم». ناظر نگاه میکند داوطلب پیش از معرفیِ کالا چقدر میپرسد، به اعتراضها چطور جواب میدهد و گفتوگو را با یک قدمِ بعدیِ مشخص تمام میکند یا نه. اگر فروشِ شما تلفنی است، همین سناریو را پشتِ تلفن اجرا کنید؛ آمادگیِ آن نوع تماس در راهنمای تماس سرد آمده است.
برگهی امتیاز و تصمیمِ نهایی
هر مصاحبهکننده جدا و پیش از گفتوگو با بقیه امتیاز بدهد؛ وگرنه نظرِ کسی که اول حرف میزند همه را با خود میبرد. نمونهی زیر ساختگی است؛ هر معیار از ۱ تا ۵ امتیاز میگیرد و در وزنش ضرب میشود:
| معیار | وزن | امتیاز (۱ تا ۵) | حاصل |
|---|---|---|---|
| پرسیدن و فهمیدنِ نیاز (نقشآفرینی) | ۳۰ | ۴ | ۱۲۰ |
| جواب به اعتراض (نقشآفرینی) | ۲۵ | ۳ | ۷۵ |
| انضباطِ پیگیری (پرسشهای رفتاری) | ۲۰ | ۵ | ۱۰۰ |
| بستنِ گفتوگو با قدمِ بعدی | ۱۵ | ۴ | ۶۰ |
| شناختِ صنعت و کالا | ۱۰ | ۲ | ۲۰ |
| جمع | ۱۰۰ | — | ۳۷۵ از ۵۰۰ (۷۵ از ۱۰۰) |
این داوطلبِ فرضی در شناختِ صنعت ضعیف است، ولی آن را میشود یاد داد؛ پرسیدن و پیگیری را سختتر. همین تفکیک است که عددِ کل بهتنهایی نشان نمیدهد. پیش از مصاحبه یک حدِ کمینه هم بگذارید، مثلاً «هیچ معیارِ وزندارِ بالای ۲۰ زیرِ ۳ نباشد»، تا یک نقطهی درخشان یک ضعفِ اساسی را نپوشاند.
بعد از امضای قرارداد، کار تمام نشده است. روزهای اولِ نیروی تازه را در آموزش کارشناس فروش جدید و سنجشِ او بعد از چند ماه را در ارزیابی عملکرد کارشناس فروش آوردهایم. جای استخدام در کارِ کلِ تیم هم در مدیریت تیم فروش آمده است.
بعد از استخدام در ملل CRM
- ساختِ حساب: مدیرِ شرکت در صفحهی «افزودن همکار جدید» (
/adduser) دپارتمان، نام، نام کاربری و پسورد را مینویسد و «ذخیره اطلاعات» را میزند. همکارِ تازه در اولین ورود مستقیم به «تغییر رمز عبور» میرود و تا رمزش را عوض نکند، کارِ دیگری نمیتواند بکند. - روزهای آزمایشی: کلیدِ «دیدنِ شماره تماس» در «دسترسی همکاران» برای همکارِ تازه پیشفرض خاموش است؛ یعنی تا خودتان روشنش نکنید، شمارهی مشتریان را در صفحهی مکالمات، فهرستِ مشتریان و اعلانها نمیبیند. این کلید همهجا را نمیبندد و در صفحهی خودِ مشتری، شمارهی مشتریانِ خودش را میبیند. چیدنِ اجازهها در راهنمای دسترسی همکاران آمده است.
- سپردنِ مشتریان: در «پخش استانی مشتریان» مدیرِ شرکت مشتریانِ یک استان یا شهر را با «واگذاریِ همه به این همکار» یکجا به نیروی تازه میدهد و پیش از هر تغییر یک کادرِ تأیید میبیند؛ این کار برگشتپذیر نیست جز با واگذاریِ دوباره. روش در راهنمای تقسیم مشتریان است.
- دیدنِ کارِ ماههای اول: «گزارش کارکرد» مکالمات، وظایف و فاکتورهای یک همکار را در بازهی دلخواه نشان میدهد و «دانلود PDF برای چاپ» دارد؛ مدیرِ شرکت گزارشِ هر همکار را جدا میگیرد و هر همکار فقط گزارشِ خودش را.
- قرارداد: «قراردادهای کار» با دکمهی «افزودن حکم» زیرِ «پرسنل و حقوق» در «بخش حسابداری» است که در نرمافزار نشانِ «بهزودی» دارد و هنوز برای استفادهی مشتری اعلام نشده است.
اگر شاخصهایی را که در برگهی امتیاز آوردید بعداً میخواهید برای نیروی فعال هم بشمارید، از شاخصهای کلیدی فروش شروع کنید.
پرسشهای متداول دربارهی استخدام کارشناس فروش
مهمترین سوالات مصاحبه کارشناس فروش کداماند؟
پرسشهایی که دربارهی رفتارِ واقعیِ گذشته یا یک موقعیتِ مشخص میپرسند، نه دربارهی نظرِ کلی. مثلاً «آخرین مشتریای که از دست دادید را تعریف کنید؛ چه کردید و نتیجه چه شد؟». همهی داوطلبان باید همان پرسشها را به همان ترتیب بشنوند.
آزمون نقشآفرینی فروش چقدر طول بکشد؟
معمولاً یک سناریوی کوتاه کافی است: برای نمونه، چند دقیقه برای خواندنِ برگهی مشتری و حدودِ یک ربع گفتوگو؛ این مدت پیشنهادِ همین مقاله است، نه یک قاعدهی ثابت. مهمتر از طول این است که سناریو، نقشِ مشتری و برگهی امتیاز برای همهی داوطلبان یکی باشد.
برای جذب نیروی فروش سابقه مهمتر است یا مهارت؟
سابقه فقط نشانه است و مهارت را باید دید. اگر قرار است نیرو از روزِ اول با مشتری حرف بزند، آزمونِ نقشآفرینی را جدی بگیرید؛ اگر آموزشِ کامل میدهید، روی یادگیری و پیگیری تمرکز کنید و از کمسابقهها نترسید.
ملل CRM بخش استخدام و مدیریت متقاضیان دارد؟
نه. آگهی، فهرستِ متقاضیان و برنامهی مصاحبه در ملل CRM ساخته نشده است. نرمافزار از لحظهای به کار میآید که نیرو را گرفتهاید: ساختِ حسابِ همکار، بستنِ دیدنِ شمارهی مشتریان در روزهای اول و سپردنِ مشتریان به او.
منابع
هر سه صفحه هنگامِ نوشتن باز و خوانده شدند. این مقاله نظرِ حقوقی دربارهی قراردادِ کار نیست؛ شرایطِ قرارداد را با مشاورِ کار یا حسابدارتان بسنجید.