نرمافزار کنترل تولید چیست؟
نرمافزار کنترل تولید سامانهای است که هر بار ساختن را به یک سفارش تولید گره میزند و همهی رفتوآمدِ مواد و محصول را زیرِ همان سفارش ثبت میکند. نتیجه این است که برای هر سفارش میدانید قرار بود چه چیزی و چقدر ساخته شود، چه موادی و چقدر مصرف شد، چقدر محصول به انبار رسید و در پایان، هر واحد چقدر تمام شد.
فرقش با انبارداری ساده این است که انبار فقط ورود و خروج را میبیند. حوالهای که ۲۰ ورق از انبار بیرون برده، در انبار فقط یک خروج است؛ در کنترلِ تولید باید معلوم باشد برای کدام سفارش رفته و آیا با فرمول میخواند. یک نرم افزار کنترل تولید باید دستِکم به این پرسشها جواب دهد:
- کدام سفارشها باز است، کدام عقب افتاده و هر کدام چند درصد پیش رفته؟
- برای سفارشهای امروز چه موادی لازم است و از کدام کم داریم؟
- مصرفِ واقعیِ هر ماده با مقدارِ استاندارد چقدر فاصله دارد؟
- ضایعات چقدر بوده و کدام بخشش عادی و کدام بخشش غیرعادی است؟
- بهای تمام شده تولید برای هر واحد چند است و از چه اجزایی ساخته شده؟
این راهنما برای کارگاهها و تولیدیهای کوچک و متوسط نوشته شده که هنوز با کاغذ و اکسل کار میکنند. اگر دنبالِ نگاهِ فروش و مشتری در شرکتِ تولیدی هستید، CRM برای شرکت تولیدی را بخوانید.
زنجیرهی کنترل تولید در شش حلقه
هر نرمافزارِ کنترلِ تولید، با هر نامی، روی همین شش حلقه سوار است. اگر یکی از حلقهها در کارگاهِ شما ثبت نشود، حلقههای بعدی عددِ قابلِ اتکا نمیدهند.
- فرمول ساخت: فهرستِ مواد و مقدارِ هر کدام برای مقدارِ مشخصی از محصول. پایهی همهی محاسبههای بعدی است؛ جزئیاتِ نوشتنش در BOM یا فرمول ساخت چیست آمده است.
- سفارش تولید: تصمیمِ ساختنِ مقدارِ مشخصی از یک محصول با یک فرمول، در یک خطِ تولید و یک بازهی زمانی. موادِ لازم از ضربِ فرمول در مقدار بهدست میآید.
- حوالهی مصرفِ مواد: خروجِ مواد از انبار به نامِ همان سفارش. اینجا مصرفِ واقعی ثبت میشود.
- رسیدِ محصول: ورودِ محصولِ ساختهشده به انبار، باز هم به نامِ همان سفارش. جمعِ رسیدها میگوید چقدر ساخته شد.
- اتمام: بستنِ سفارش؛ مقدارِ ساختهشده و ضایعات قطعی میشود تا محاسبه روی عددِ ثابت انجام شود.
- بهای تمامشده: جمعِ بهای مواد، دستمزد و سربار تقسیم بر مقدارِ ساختهشده، و نشستنِ همین بها روی محصول در انبار.
یک نمونهی ساختگی: فرمولِ یک میزِ اداری برای «مقدار پایه»ی ۱ میز، ۲ ورق دارد. سفارشِ ۵۰ میز یعنی ۵۰ × ۲ = ۱۰۰ ورقِ استاندارد. اگر حوالهها ۱۰۴ ورق بیرون برده باشند، ۴ ورق بیش از استاندارد مصرف شده و همین عدد باید در گزارش دیده شود، نه در حافظهی کسی. برای راهنمای قدمبهقدمِ همین زنجیره در نرمافزار، راهنمای سفارش تولید را ببینید.
برنامهریزی تولید و کسری مواد
برنامه ریزی تولید در سادهترین شکلش یک سؤال است: «اگر اینها را بسازیم، از چه چیزی کم میآوریم؟» جوابِ درست سه عدد میخواهد: نیاز (از فرمول)، موجودی آزاد (آنچه الان در انبار است) و رزرو (سهمی که سفارشهای بازِ دیگر از همان ماده لازم دارند). کسری = نیاز + رزرو − موجودی آزاد، و منفی نمیشود.
نمونهی ساختگی: برای سفارشِ تازه ۱۰۰ ورق لازم است، ۶۰ ورق در انبار است و سفارشهای بازِ دیگر هنوز ۲۰ ورق لازم دارند. کسری ۱۰۰ + ۲۰ − ۶۰ = ۶۰ ورق است. کسی که رزرو را فراموش کند، فکر میکند فقط ۴۰ ورق کم دارد و وسطِ کار به کمبود میخورد.
وقتی محصول نیمهساخته دارد، یعنی جزئی که خودش فرمول دارد، کسری باید چند سطح پایین برود: کسریِ نیمهساخته باید ساخته شود و موادِ آن ساختن هم به نیاز اضافه میشود. این همان جایی است که اکسل معمولاً کم میآورد.
یک مرز را روشن نگه دارید: حسابِ کسری با زمانبندی فرق دارد. زمانبندی میگوید کدام سفارش چه روزی روی کدام دستگاه برود و خرید چه روزی برسد؛ برای آن ظرفیتِ هر خط، زمانِ هر عملیات و زمانِ تأمینِ هر ماده لازم است. خیلی از کارگاههای کوچک با حسابِ درستِ کسری و یک تاریخِ پایانِ برنامهریزیشده برای هر سفارش، بخشِ بزرگی از مشکل را حل میکنند.
بهای تمامشده تولید و انحراف مصرف
بهای تمام شده تولید سه جزءِ اصلی دارد: مواد (از حوالههای واقعی، نه از فرمول)، دستمزد و سربار. نمونهی ساختگی: موادِ سفارشِ ۵۰ میز ۴۰ میلیون ریال، دستمزد ۶ میلیون و سربار ۴ میلیون ریال است. اگر هر ۵۰ میز ساخته و به انبار رسیده باشد، جمع ۵۰ میلیون ریال و بهای هر میز ۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ÷ ۵۰ = ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال است.
دو نکته این عدد را قابلِ اتکا میکند. اول، بهای مواد باید از ارزشگذاریِ انبار بیاید؛ اگر از قیمتِ آخرین خرید برداشته شود، عدد تقریبی است و باید همین را نشان دهد. دوم، ضایعات باید تفکیک شود. در نمونهی دیگری، اگر سفارش ۵۰ بوده، ۴۷ ساخته شده و ۲ واحد ضایعاتِ عادی پیشبینی شده، ۵۰ − ۴۷ − ۲ = ۱ واحد ضایعاتِ غیرعادی است؛ عادی بخشی از بهاست، ولی غیرعادی باید جداگانه دیده و پیگیری شود. روشِ کاملِ حساب را در محاسبه قیمت تمام شده آوردهایم.
انحراف مصرف کنارِ بها مهمترین گزارشِ کنترلِ تولید است: برای هر ماده، مصرفِ واقعی منهای استاندارد. انحرافِ مثبتِ تکراری یعنی یا فرمول غلط است یا کارگاه دورریز دارد؛ انحرافِ منفیِ تکراری یعنی فرمول بیش از نیاز نوشته شده و بها را بالا نشان میدهد.
اشتباههای رایج
- حوالهی بیسفارش: مواد «برای تولید» از انبار بیرون میرود ولی به سفارشی وصل نمیشود. از آن روز دیگر مصرفِ هیچ سفارشی درست نیست.
- فرمولِ تقریبی: «یک کم چسب» در فرمول عدد نیست. هر ردیف باید مقدار و واحدِ دقیق داشته باشد، وگرنه انحراف معنا ندارد.
- تغییرِ فرمولِ در حالِ استفاده: عوضکردنِ فرمول وسطِ یک سفارش، استاندارد و واقعی را از هم جدا میکند. فرمولِ تازه نسخهی تازه میخواهد.
- بستنِ سفارش بیرسید: محصول ساخته شده ولی به انبار نیامده؛ موجودی کم و بها غلط میشود.
- قاطیکردنِ ضایعات: همهی ضایعات را «عادی» حساب کردن، هزینهی خرابی را داخلِ بها پنهان میکند و کسی دنبالِ علتش نمیرود.
- بها با قیمتِ خرید: اگر انبار ارزشگذاری نشده، بها تقریبی است. این عدد را قطعی اعلام نکنید و پس از ارزشگذاری دوباره حساب کنید.
چکلیست انتخاب نرمافزار کنترل تولید
پیش از انتخاب، این پرسشها را با دادهی واقعیِ یکی از محصولاتتان امتحان کنید:
- فرمولِ چندسطحی با نیمهساخته را میپذیرد و نسخهی تازهی فرمول، سفارشهای قبلی را خراب نمیکند؟
- سفارش تولید موادِ لازم را خودش از فرمول حساب میکند و میشود جلوی تغییرِ دستیِ اقلام را گرفت؟
- حواله و رسید، همان سندهای انبار هستند یا یک دفترِ جدا که باید با انبار تطبیق داده شود؟
- کسری را با رزروِ سفارشهای باز حساب میکند و از کسری مستقیم درخواستِ خرید میسازد؟
- مصرفِ واقعی را کنارِ استاندارد و درصدِ انحراف نشان میدهد؟
- ضایعاتِ عادی و غیرعادی را جدا میکند؟
- بهای تمامشده را از ارزشگذاریِ انبار میگیرد، تقریبیبودن را نشان میدهد و سندِ حسابداری میزند؟
- سفارشِ تولید به پیشفاکتورِ فروش و مشتری وصل میشود تا فروش بداند سفارشش کجاست؟
- اگر زمانبندیِ دستگاهها برایتان حیاتی است، این قابلیت واقعاً هست یا فقط یک تاریخِ پایان؟
- چه کسی بها را میبیند؟ بهای تمامشده دادهی حساس است و باید جدا از دیدنِ سفارش قفل شود.
برای مقایسهی کلیتر، تفاوت CRM، ERP و نرمافزار حسابداری و چکلیست انتخاب CRM را هم ببینید.
کنترل تولید در ملل CRM و آنچه ساخته نشده
این گروه چهار صفحه دارد: «فرمولهای ساخت»، «سفارشهای تولید»، «پیشبینی تولید» و «مرور سفارشهای تولید». دیدنش به اجازهی «سفارش کار و تولید» بسته است که برای همکاران پیشفرض خاموش است و مدیر همیشه میبیند؛ مبالغ فقط برای کسی دیده میشود که «دیدنِ قیمت خرید» دارد. چیدنِ اجازهها در راهنمای دسترسی همکاران آمده است.
- فرمول ساخت: «افزودن فرمول» با «مقدار پایه»، «خط تولید» (مرکزِ هزینهی تولیدی)، «دستمزد برآوردی هر واحد»، «سربار برآوردی هر واحد» و «مدت ساخت (روز)». هر محصول میتواند چند فرمول داشته باشد. فرمولی که سفارشِ «در حال تولید» دارد اقلامش قفل است و راهِ تغییرش «کپی از این فرمول» است.
- سفارش تولید: «افزودن سفارش» فقط محصولِ دارای فرمولِ فعال را میپذیرد و مواد را از «فرمول × مقدار ÷ مقدار پایه» حساب میکند. «ضایعات عادی پیشبینیشده» و «پایان برنامهریزیشده» (پیشفرض: تاریخ + «مدت ساخت») دارد. «افزودن ردیف خارج از فرمول» فقط وقتی هست که در «تنظیمات انبار» تیکِ «افزودن و حذف قلم در سفارش تولید مجاز است» روشن باشد.
- از فروش به تولید: در پیشفاکتورِ فروشِ تأییدشده، برای کسی که اجازهی «سفارش کار و تولید» دارد، زیرِ هر کالایی که فرمولِ ساختِ فعال دارد پیوندِ «سفارش تولید» میآید و بعد نشانِ «در حال تولید» یا «تولید شد» را نشان میدهد. هر ردیف فقط یک سفارشِ زنده میگیرد.
- فهرست: «سفارشهای تولید» ستونِ «پیشرفت ٪»، نشانهای «عقبافتاده» و «درخواست خرید باز»، و تیکِ «فقط عقبافتاده» دارد.
- حواله و رسید: از کارتِ سفارش، «حواله مصرف مواد» به ازای هر انبار یک حوالهی مصرف صادر میکند و «رسید محصول» با «مقدار ساختهشده» و «انبار مقصد» محصول را وارد میکند. هر دو همان سندهای انبارند، نه دفترِ جدا. حواله به نقشِ حسابِ «کالای در جریان ساخت» در «نقش حسابها» نیاز دارد.
- اتمام و انحراف: «اتمام تولید» دستِکم یک رسیدِ محصولِ غیرباطل میخواهد و ساختهشده و ضایعات را منجمد میکند. زبانهی «اقلام» ستونهای «استاندارد»، «واقعی» و «انحراف ٪» دارد. «برگشت از اتمام» با دلیل و در لاگ ثبت میشود.
- بهای تمامشده: «محاسبه بهای تمامشده» بهای مواد را از قیمتگذاریِ انبار یا میانگینِ جاری میگیرد و اگر جایی ناچار از قیمتِ خریدِ کالا شده، نشانِ «تقریبی» میگذارد. دستمزد و سربار از نرخِ فرمول پیشپر میشوند و «مواد غیرمستقیم» دستی است. «محاسبه و ثبت» بها را روی رسیدهای محصول مینشاند و سندِ جذبِ دستمزد و سربار میزند؛ «برگشت از محاسبه» هم هست.
- پیشبینی تولید: در «چه چیزی ساخته شود» محصول و مقدار میدهید یا با «از سفارشهای در حال تولید» پر میکنید. جدول فرمول را تا ۲۰ سطح باز میکند و نیاز، موجودی آزاد، «رزرو سفارشهای باز»، کسری و «باید ساخته شود» را میدهد؛ «نمایش» بینِ «مواد اولیه»، «نیمهساخته» و «هر دو» است. کنارِ نیمهساختهای که کسری دارد پیوندِ «ساخت سفارش برای این قلم» میآید. «پیشفاکتور خرید برای کسری» فقط وقتی روشن است که ردیفها با «از سفارشهای در حال تولید» پر شده باشند. کسریِ آن از باقیماندهی موادِ خودِ سفارشها حساب میشود، نه از جدولِ بالا.
- مرور: «مرور سفارشهای تولید» سه زبانهی «سفارشها»، «مصرف مواد» و «خلاصه» (با «به تفکیک» محصول یا خط تولید) دارد، با ضایعاتِ عادی و غیرعادی، «خروجی اکسل» و «چاپ».
و اینها چیزهاییاند که در بخشِ تولید امروز ساخته نشدهاند:
| مورد | وضعیت | راهِ امروز |
|---|---|---|
| زمانبندیِ خط تولید و برنامهریزیِ ظرفیت | ساخته نشده | «مدت ساخت» فقط پیشفرضِ «پایان برنامهریزیشده» است |
| مسیرِ عملیات، ایستگاه و دستگاه | ساخته نشده | سفارش فقط یک «خط تولید» میگیرد |
| زمانِ خرید و رسیدنِ مواد در پیشبینی | ساخته نشده | «پیشبینی تولید» مقدارِ کسری را میدهد، نه تاریخ را |
| ثبتِ ساعتِ کارِ نفر یا دستگاه روی سفارش | ساخته نشده | دستمزد و سربار از نرخِ فرمول یا عددِ دستی میآیند |
| کنترلِ کیفیت، و اسکنِ بارکد در فرمهای حواله و رسیدِ تولید | ساخته نشده | یادداشت در «یادداشت» ی حواله و رسید؛ بارکدِ کالا در فرمِ فاکتور اسکن میشود |
| درصدِ ضایعات و مادهی جایگزین در ردیفِ فرمول | ساخته نشده | ضایعاتِ ماده را داخلِ «مقدار» حساب کنید |
| ورودِ گروهیِ فرمول از اکسل | ساخته نشده | فرمول دستی یا با «کپی از این فرمول» ساخته میشود |
اگر انبارتان هنوز مرتب نیست، از نرمافزار انبارداری و کاردکس انبار شروع کنید؛ کنترلِ تولید روی همان سندهای انبار سوار است. فهرستِ کاملِ بخشها در امکانات ملل CRM است.
پرسشهای متداول دربارهی نرمافزار کنترل تولید
نرم افزار کنترل تولید چه فرقی با نرم افزار انبار دارد؟
انبار میگوید چه چیزی وارد و خارج شد. کنترلِ تولید میگوید این مواد برای کدام سفارش رفت، چقدر محصول از آن درآمد، مصرف با فرمول چقدر فاصله داشت و هر واحد محصول چند تمام شد. بدونِ سفارشِ تولید، حوالهی مواد فقط یک خروجِ بیصاحب است.
برای شروع کنترل تولید چه چیزی لازم است؟
سه چیز: فهرستِ کالاها با واحدِ درست، فرمولِ ساختِ هر محصول با مقدارِ پایهی روشن، و یک قاعدهی ساده که هیچ مادهای بیسفارش از انبار بیرون نرود. بعد از آن سفارش، حواله و رسید روی همین پایه مینشینند.
بهای تمام شده تولید را چه زمانی حساب کنیم؟
بعد از بستهشدنِ سفارش، وقتی مصرفِ واقعیِ مواد و مقدارِ ساختهشده قطعی شده است. بهای مواد باید از قیمتگذاریِ انبار بیاید، نه از قیمتِ تقریبیِ خرید؛ وگرنه عدد را موقت بدانید و پس از قیمتگذاری دوباره حساب کنید.
ملل CRM برنامه ریزی ظرفیت و زمان بندی خط تولید دارد؟
نه. زمانبندیِ خط، برنامهریزیِ ظرفیت و مسیرِ ایستگاهها ساخته نشده است. «مدت ساخت» ی فرمول فقط پیشفرضِ «پایان برنامهریزیشده» ی سفارش است و «پیشبینی تولید» نیاز و کسریِ مواد را حساب میکند، نه زمانِ خرید و ساخت را.
بخش تولید ملل CRM برای همه آماده است؟
گروهِ «سفارش کار و تولید» زیرِ «بخش حسابداری» است که در منوی نرمافزار نشانِ «بهزودی» دارد و هنوز برای استفادهی مشتری آماده اعلام نشده. اگر این بخش برایتان حیاتی است، پیش از تصمیم وضعش را از ما بپرسید.